Yaxshi xonadon egasi bahor kelishi bilan uyini puxta ko‘zdan kechiradi. Avval binoni aylanib chiqadi va trotuar hamda devorlarning quyi qismlari yonida kanalizatsiya va oluklar shikastlanishi oqibatida suv oqimi kuchayganini ko‘rsatuvchi chuqurchalar va bo‘rtmalar bor-yo‘qligini tekshiradi.
Bu chuqurchalar va bo‘rtmalarni ta’mirlash bilan birga shikastlangan kanalizatsiya va novlarni ham tuzatish kerak, chunki suv yana qo‘shimcha chuqurchalarni kovlab chiqaradi (rasm 1, 1. qism). Shuningdek, fasadni ham ko‘zdan kechirish lozim. Agar shikastlanish va shishish sezilsa, ta’mirlash bajarish kerak. Bu haqda biz avval bu yerda yozgan edik. Turli sizib chiqishlar tom, novlar va tunuka qismlaridagi shikastlanishlarga ishora qiladi, ularni topib, bartaraf etish kerak (rasm 1,3,4 va 5. qism).
Plyastraning ko‘chib tushishi va podvaldagi turli dog‘lar, bir tomondan, suv ta’minoti tarmog‘i yoki kanalizatsiyadagi shikastlanishlarni ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, suv podval oynasi orqali kirib kelgan bo‘lishi ham mumkin. Aniq ko‘rinadigan va atrofdagi yer sathi noto‘g‘ri tartiblanganligi sababli muntazam yuzaga keladigan muammolar suv chekingandan keyin hal qilinishi mumkin (sl. 1,6. qism).
Novlarda qishki yog‘ingarchilik va barglardan hosil bo‘lgan loy bilan to‘lib qolmaganini tekshirish kerak. Shuningdek, oqava quvurlarni ham tekshirish lozim. Tomda, avvalo, qoplama shikastlarini ta’mirlash kerak. Bu shikastlarning bir qismini ichkaridan cherepitsalarni sozlash orqali bartaraf etish mumkin, chunki ichkaridan yorug‘lik eng ko‘p qayerdan o‘tayotgani oson aniqlanadi. Quyosh nuri qayerdan o‘tsa, yomg‘ir (suv) ham o‘sha yerdan o‘tishi ehtimoli katta. Shuningdek, tomdagi chiqish ochiqlari orqali mo‘rilar va tunuka ishlari holatini tekshirish kerak. Ayniqsa, mo‘riga alohida e’tibor berish lozim — unda yoriqlar, deformatsiyalar va g‘ishtlarning ko‘chib tushishi bormi (rasm. 1, 2. qism). Bunday shikastlarni mumkin bo‘lgan yong‘inning oldini olish uchun darhol sement qorishmasi bilan ta’mirlash kerak. Qorishma va izolyatsiyani ta’mirlashni mutaxassis bo‘lmagan shaxs ham bajarishi mumkin, ammo binolarning yuk ko‘taruvchi qismlarini faqat mutaxassis ta’mirlashi mumkin. Binolarda — xuddi inson tanasida, samolyot qanotlarida yoki daraxt ildizlarida bo‘lgani kabi, muhim yuk ko‘taruvchi qismlar hamda unchalik muhim bo‘lmagan bog‘lovchi elementlar mavjud. Umurtqa pog‘onasining, qanotning asosiy to‘sinining shikastlanishi yoki yuklangan
ildizining cho‘kkan qismi, butun mexanizm qulab tushishi, yiqilib ketishi, ag‘darilib ketishi mumkin. Binoning asosiy tashuvchi qismlari — tom yoki yuqori qavatlar tayanadigan asosiy devorlar, eshik va derazalar ustidagi bog‘lovchi elementlar hamda tom konstruksiyasining tashuvchi nurlari. Bugun ko‘pincha yangi binolarda ham avval tashuvchi temir-beton karkas quriladi va faqat keyin devorlar, eshiklar, derazalar va boshqa qismlar o‘rnatiladi.
Xatolarga nima sabab bo‘ladi?
Tashuvchi konstruksiyalarning joylashuvi, taqsimoti, o‘lchamlari hamda ularni o‘rnatish usulini quruvchilar mustahkamlik haqidagi fan qoidalari va puxta hisob-kitoblarga asoslanib belgilaydilar. To‘g‘ri loyihalangan va belgilangan tartibda bajarilgan binolarda bu elementlar buzilmaydi, chunki ularning shikastlanishi butun binoning qulashiga yoki juda og‘ir zarar ko‘rishiga olib kelardi. Biroq, bugungi kunda ham ancha ko‘p xususiy uylar, ayniqsa ko‘plab dala hovlilar malakasiz qurilmoqda. Buning natijasi shuki, keyinchalik aynan tashuvchi konstruksiyada shikastlanishlar yuz beradi. Bunga quyidagi sabablar bo‘lishi mumkin:
- Binoning poydevorlari noto‘g‘ri qurilgan va bino og‘irligi ta’sirida grunt cho‘kadi hamda ko‘taruvchi devorlar o‘tiradi.
- Qurilish vaqtida tegishli mustahkamlikka ega materiallar ishlatilmagan yoki materiallar noto‘g‘ri o‘rnatilgan.
- Ayrim elementlar tegishli tarzda o‘lchamlanmagan, masalan, deraza usti to‘sinlari yoki belgilangan sifat va o‘lchamdagi elementlar o‘rnatilmagan.
- O‘rnatilgan elementlar belgilangan sifatga hamda tegishli mustahkamlik va o‘lchamlarga ega, biroq o‘rnatilgan elementlar soni yetarli emas. Masalan, tomning ko‘taruvchi to‘sinlari ruxsat etilganidan kattaroq masofalarda joylashtirilgan.
- Ayrim elementlar, xavfsizlikka haddan tashqari intilish tufayli, katta o‘z og‘irligi bilan loyihalangan, masalan, ingichka g‘isht devorlar ustiga og‘ir beton tom qo‘yilgan.
- Ko‘taruvchi konstruksiyalarning mustahkamligi turli ta’sirlar tufayli vaqt o‘tishi bilan xavfli darajada kamaydi. Masalan, temir-beton elementlarida yoki po‘lat to‘sinlarda korroziya paydo bo‘ldi. Yog‘och to‘sinlarning chirishi yoki g‘ishtning muzlashi.
Albatta, bu ta’sirlar va xatolar bir vaqtning o‘zida ham yuz berishi mumkin.
Eng muhim vazifa
Yuk ko‘taruvchi konstruktsiyalardagi nuqson va shikastlarni odatda ular allaqachon shu shikastlanishlarning ayrim belgilari paydo bo‘lganda payqab olamiz: pol cho‘kkan, devor yorilgan yoki og‘ib qolgan, balkada va tomda botiq paydo bo‘lgan, deraza qisilib qolgan, po‘lat tayanchdan zang to‘kilib tushmoqda va hokazo. Ko‘pincha nurlar va tayanchlardagi turli yorilishlar yoki pollar yoxud devorlarning titrashi nuqsonlarning paydo bo‘lishi haqida ogohlantiradi.
Agar biz xatoni aniqlagan bo‘lsak, konstruktordan - zararning sababini mas’uliyat bilan aniqlab beradigan va zarur vaqtinchalik choralar (tayanchlash va hokazo) hamda yakuniy yechim bo‘yicha maslahat beradigan muhandisdan maslahat so‘rash kerak. Agar faqat xato yuz berganidan shubhalansak, ya’ni bunga ishonch hosil qilmagan bo‘lsak, yopishtirishimiz kerak
qog‘oz tasmasini yoriqlar yoki cho‘kishlarga tarang tortib qo‘yish. Qog‘oz tasmasi agar yoriqlar yoki cho‘kishlarning keyingi harakati davom etsa, darhol uziladi va shu tariqa bizni xavf haqida ogohlantiradi. Bu orada mutaxassisni chaqirish kerak.
Nokasbiy va ruxsatsiz aralashuv qat’iyan man etiladi va hayot uchun xavflidir! Nohunarona tirg‘aklash yoki har qanday nokasbiy aralashuv inshootning qisman yoki to‘liq qulashiga olib kelishi mumkin.
Ko‘pincha biror aralashuvning maqsadi mavjud nuqsonni bartaraf etish emas, balki rekonstruksiya qilish, yana bir qavat qo‘shish, mavjud binoga mansarda qurish, devorni buzib yangisini qurish, eshik yoki tomondagi to‘siqlarni kengaytirish va hokazolar bo‘ladi. Bu ishlarning barchasi ortiqcha yuklanishga, yuk ko‘tarish qobiliyatining kamayishiga va binoning tayanch elementlariga bir tomonlama yuk tushishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli har qanday, hatto eng kichik rekonstruksiya uchun ham tegishli qurilish ruxsatnomasi kerak bo‘ladi, ishlar esa faqat tasdiqlangan loyiha asosida vakolatli pudratchi bilan bajarilishi mumkin. Binobarin, bu ishlar uchun biz hech qanday maslahat bera olmaymiz, aksincha, bunday ishlar mutaxassissiz bajarilmasligi kerakligi haqida ogohlantiramiz.
Bilish foydali…
Albatta, yuk ko‘taruvchi elementlardagi zararni vaqtincha bartaraf etish yo‘llarini bilish foydalidir. Asosiy devorlar, odatda, yerga botirilgan devorlardir. Shunga ko‘ra, yuqorida aytilgan sabablarga ko‘ra, binoning tashqi devorlari cho‘kkan, qiyshaygan bo‘lishi va ularda yoriqlar kuzatilishi mumkin (rasm 2, 1. qism). Poydevorsiz binolarning tashqariga qiyshaygan devorlari nurlar bilan tirgaklanishi mumkin. Nurning siljib ketmasligi uchun unga mahkamlash mumkin bo‘lgan “oyoqcha” tayyorlanadi yoki, agar yog‘och nurlar bo‘lsa, mahkamlash duradgor qisqichlari bilan amalga oshiriladi. Nur mustahkam va ancha qalin bo‘lishi, gorizontal bilan kamida 20° va ko‘pi bilan 40° burchak hosil qilishi kerak. Nurlar ostida devorga yuklama devor bo‘ylab bir tekis taqsimlanishi uchun taxta qo‘yish lozim (rasm 2, 4. qism).
Tashqariga og‘gan devorlarni burg‘ilangan teshiklardan mos tagliklar bilan birga po‘lat boltlar o‘rnatish orqali ham to‘g‘rilash mumkin. Ushbu yechim, taranglikni sozlash imkoniyati bilan, qarama-qarshi joylashgan ikki devorning qulashi oldini olishga yordam beradi (sl. 2,5. qism).
Asosiy devorlarda o‘zgartirishlar faqat tasdiqlangan loyihalar asosida amalga oshirilishi mumkin. Asosiy devorni, masalan, shkaflar yasash maqsadida zaiflashtirish qat’iyan man etiladi. Shuningdek, shiftlarni ortiqcha yuklashdan ham saqlanish kerak. Yangi bo‘luvchi devorlar faqat shift yetarlicha mustahkam bo‘lgan joyda yoki shu maqsadda shift maxsus mustahkamlangan holda qurilishi mumkin (sl. 2, 3. qism).
Shiftlar va ularning tayanchlari faqat boshqa elementlarni ortiqcha yuklamasak, tayanchlanishi mumkin. Masalan, shiftdagi tayanchni yuklama polning bitta nuqtasiga o‘tkaziladigan qilib qo‘yish noto‘g‘ri (rasm 2, 2. qism). Ortiqcha yuklanish natijasida uning elementlari deformatsiyalanganda tom konstruksiyasini tayanchlash odatda qiyin bo‘ladi, chunki chordoq shifti, odatda, qo‘shimcha yuklamani ko‘tara olmaydi. Bunday xatoni faqat tom konstruksiyasidagi yuklamani kamaytirish orqali bartaraf etish mumkin. Agar tom cho‘qqi bilan devor karnizi o‘rtasida o‘rtada ortiqcha yuklangan bo‘lsa, muammoni cherepitsalarni olib, ularni devor karniziga yaqin joylashtirish va ochiq joyni vaqtincha brezent yoki PVC qoplama bilan yopish orqali hal qilish mumkin (rasm 2, 6.›qism). Lekin yana bir bor maslahatimizni takrorlaymiz: agar tayanch elementlarda shikastlanish sezsangiz, darhol mutaxassis maslahatiga murojaat qiling.