Góður eigandi einbýlishúss skoðar húsið sitt vandlega þegar vorið kemur. Fyrst gengur hann hringinn um bygginguna og athugar hvort séu dældir og útskot við gangstéttina og neðri hluta veggjanna, sem benda til aukins vatnsrennsla vegna skemmda á fráveitu og þakrennum.
Auk þess að gera við þessar dældir og bungur þarf einnig að lagfæra skemmd fráveitukerfi og þakrennur, því að vatnið mun grafa frekari dældir (sjá mynd 1, 1. hluta). Einnig þarf að skoða ytra byrðið. Ef vart verður við skemmdir eða bólgnun þarf að framkvæma viðgerð. Um það höfum við þegar skrifað hér. Ýmis leka benda til skemmda á þaki, þakrennum og málmklæðningu, sem þarf að finna og lagfæra (sjá mynd 1,3,4 og 5. hluta).
Afhýðing múrsteins og ýmsir aðrir blettir í kjallaranum benda annars vegar til skemmda á vatnslögnum eða frárennsli, en hins vegar er mögulegt að vatn hafi komist inn um glugga kjallarans. Vandamál sem greinilega má sjá og sem reglulega koma upp vegna illa skipulags landslagsins í kring, er hægt að leysa eftir að vatnið hefur fallið frá (mynd 1,6. hluti).
Við þakrennur þarf að kanna hvort þær séu ekki fylltar leðju úr vetrarúrkomu og laufum. Einnig þarf að kanna niðurfallsrörin. Á þakinu þarf einkum að lagfæra skemmdir á þakklæðningunni. Hluta þessara skemmda má leysa með því að stilla þakið innan frá, þar sem innan frá er auðvelt að sjá hvar mest ljós kemur inn. Þar sem sólarljós fer inn, er mjög líklegt að rigning (vatn) fari þar einnig inn. Einnig þarf, í gegnum útrásarop á þaki, að kanna ástand reykháfa og blikksmíði. Sérstaka athygli þarf að beina að reykháfnum - hvort þar séu sprungur, aflögun og múrsteinsfall (mynd 1, 2. hluti). Slíkar skemmdir þarf strax að laga með sementmúr til að koma í veg fyrir mögulegan eld. Viðgerð á múr og einangrun getur framkvæmd leikmaður, en viðgerð á burðarhlutum bygginga má aðeins sérfræðingur framkvæma. Á byggingum - eins og á mannslíkamanum, vængjum flugvéla eða í rótum trjáa, eru til mikilvægir, burðarhlutar, sem og minna mikilvægir tengiþættir. Með skemmd á hryggnum, aðalburðarbita vængsins, eða með teygju á álagðri
rót sokkins trés, getur allt kerfið hrunið, fallið saman, steypst niður. Helstu burðarhlutar byggingarinnar eru aðalveggirnir sem þakið eða efri hæðirnar hvíla á, bindingar yfir dyrum og gluggum, svo og burðarbitarnir í þakvirkinu. Í dag má oft sjá að jafnvel í nýjum byggingum er fyrst reistur burðargrind úr járnbentri steinsteypu og aðeins síðar eru settir upp veggir, dyr, gluggar og aðrir einingar.
Hvað veldur villum?
Staðsetningu, fyrirkomulag, stærðarútreikning og einnig aðferð við innbyggingu burðarvirkja ákveða byggingaverkfræðingar á grundvelli reglna styrkleikafræðinnar og vandlegra útreikninga. Í rétt hönnuðum og faglega framkvæmdum byggingum geta þessi atriði ekki skemmst, því tjón á þeim gæti leitt til hruns allrar byggingarinnar eða mjög alvarlegs skaða. En enn í dag eru töluvert margar fjölskyldubyggingar, og einkum margar sumarhúsabyggingar, reist af ófaglærðum aðilum. Afleiðingin er sú að síðar, einmitt í burðarvirkinu, kemur til skemmda. Ástæðurnar geta verið eftirfarandi:
- Grunnar byggingarinnar voru ekki gerðir rétt og vegna þyngdar byggingarinnar gefur jarðvegurinn sig og burðarveggirnir síga.
- Við bygginguna voru ekki notuð efni með viðeigandi styrk, eða efni voru sett upp af ófagmennsku.
- Einstakir þættir eru ekki nægilega rétt dimensioneraðir, t.d. bitar yfir gluggum, eða þá að þættir með tilskildum gæðum og málum hafa ekki verið settir inn.
- Innfelldu einingarnar eru af tilskildum gæðum og með viðeigandi styrk og mál, en fjöldi þeirra er ófullnægjandi. T.d. eru burðarbitar þaksins settir með meiri millibilum en heimilt er.
- Sumir þættir voru, vegna of mikillar öryggisáherslu, hannaðir með mjög mikilli eiginþyngd, t.d. var þung steinsteypt þakbygging sett á þunna múrsteinsveggi.
- Burðarvirkjastyrkur burðarvirkja hefur, vegna ýmissa áhrifa með tímanum, minnkað hættulega. Til dæmis hefur komið fram tæring á þáttum járnbentra steinsteypu eða stálbita. Rotnun viðarbita eða frostskemmdir í múrsteini.
Auðvitað geta þessi áhrif og villur komið fram samtímis.
Mikilvægasta verkefnið
Gallar og skemmdir á burðarvirkjum verða venjulega sýnilegir þegar ákveðin merki um þessar skemmdir koma þegar fram: gólfið hefur sigið, veggur er sprunginn eða hallar, sig í bitum og þaki kemur í ljós, gluggi er fastur, ryð fellur af stálbita o.s.frv. Oft vara ýmsar sprungur í bitum og burðarbitum eða hristingur í gólfum eða veggjum okkur við því að gallar séu til staðar.
Ef við höfum komist að því að villa sé til staðar, ætti að leita ráða hjá burðarverkfræðingi - verkfræðingi sem mun ábyrgt finna orsök skemmdarinnar og gefa okkur ráð um nauðsynlegar bráðabirgðaráðstafanir (stoðun o.þ.h.) sem og um endanlega lausn. Ef við einungis grunum að villa hafi orðið, þ.e. erum ekki sannfærð, ættum við að líma
spennta pappírsræmu að sprungum eða sigi. Pappírsræman slitnar strax ef frekari hreyfing sprungna eða sigs heldur áfram og mun þannig vara okkur við hættunni. Í millitíðinni skal kalla til sérfræðing.
Ófagleg og óheimil inngrip eru stranglega bönnuð og lífshættuleg! Ófagleg stoðsetning eða hvers kyns ófaglegt inngrip getur leitt til hlutfallslegs eða algers hruns mannvirkisins.
Oft er markmið einhverrar íhlutunar ekki það að leiðrétta fyrirliggjandi galla, heldur að framkvæma einnig endurbyggingu, bæta við annarri hæð, byggja rishæð á þegar fyrirliggjandi mannvirki, rífa eða reisa nýjan vegg, stækka hurð eða milliveggi á lofti o.s.frv. Allar þessar framkvæmdir geta leitt til ofálags, minnkunar á burðarþoli og einhliða álags á burðarhluta mannvirkisins. Þess vegna er fyrir hverja, jafnvel minnstu endurbyggingu, nauðsynlegt viðeigandi byggingarleyfi og framkvæmdir má aðeins vinna á grundvelli samþykkts verkefnis með löggiltum verktaka. Af þessum sökum getum við ekki veitt nein ráð varðandi þessi verk, heldur tökum jafnvel fram að slík verk má ekki vinna án sérfræðings.
Gott er að vita…
Vissulega er gott að vita hvernig hægt er að bæta úr skemmdum á burðarhlutum tímabundið. Aðalveggir eru að jafnaði þeir sem eru felldir niður í jörðina. Því geta ytri veggir byggingarinnar, af ástæðum sem áður hafa verið nefndar, sigið, hallað og sprungur geta komið í ljós á þeim (mynd 2, 1. hluti). Veggi jarðhæðarbygginga sem halla út á við má styrkja með bitum. Til að bitinn hreyfist ekki er gerður „fótur“ sem hann er festur við, eða, ef um viðarbita er að ræða, er festing framkvæmd með trésmíðaklemmum. Bitinn verður að vera sterkur og nokkuð þykkur og ætti að mynda við láréttinn horn sem er að minnsta kosti 20° og að hámarki 40°. Undir bitunum á veggnum skal setja planka svo álagið dreifist jafnt á vegginn (mynd 2, 4. hluti).
Veggir sem hallast út á við er einnig hægt að rétta með því að setja stálbolta í gegnum boraðar op með viðeigandi undirlögn. Með þessari lausn, og með möguleika á að stilla spennuna, má koma í veg fyrir hrun tveggja gagnstæðra veggja (mynd 2,5. hluti).
Breytingar á burðarveggjum má aðeins framkvæma á grundvelli samþykktra teikninga. Að veikja burðarvegg, t.d. í því skyni að útbúa skáp, er stranglega bannað. Einnig skal forðast ofhleðslu á gólfplötum. Nýir skilveggir mega aðeins vera reistar þar sem gólfplatan er nægilega sterk eða þar sem hún er sérstaklega styrkt í því skyni (mynd 2, 3. hluti).
Þak og burðarvirki þess má aðeins styðja ef þannig er ekki ofhlaðið aðra hluta. Það er rangt, t.d. að styðja þakbitann þannig að álagið berist á einn punkt á gólfinu (mynd 2, 2. hluti). Stuðningur við þakvirkið ef aflögun verður í hlutum þess vegna ofhleðslu er yfirleitt erfiður, því loftið í risinu þolir almennt ekki viðbótarálag. Slík mistök má aðeins leiðrétta með því að draga úr álagi á þakvirkið. Ef þakið er ofhlaðið á miðju milli mænis og veggkants, má leysa vandann með því að taka niður þaksteinana og setja þá nær veggkanti, en hylja opið tímabundið með tjalddúk eða PVC-hlíf (mynd 2, 6.›hluti). En enn einu sinni skulum við endurtaka ráð okkar: ef þú tekur eftir skemmdum á burðarhlutunum, skal strax leita ráða hjá sérfræðingi.