Reanimatsiya usullari
Sun’iy nafas oldirishning yagona to‘g‘ri usuli — »og‘izdan burunga- og‘izga« usulidir. Bu usulni qo‘llash uchun avval bemorning boshini shunday joylashtirish kerakki, iyak va pastki jag‘ imkon qadar ko‘tarilsin (rasm 1, 1. qism). Og‘iz ichidagi kir (loy va shunga o‘xshash), sun’iy tishlar (protezlar) olib tashlanadi; bemorning tili orqaga sirpanib ketib, nafas yo‘llarini berkitib qo‘ymasligiga e’tibor beriladi.
Sun’iy nafas oldirishni shunday bajariladi: imkon qadar ko‘proq toza havo yutib, uni bemorning og‘iz-burniga «puflaymiz» (rasm 1, 2. qism). Infeksiyani oldini olish uchun bemorning og‘ziga yupqa ro‘molcha qo‘yishimiz mumkin. Puflab chiqargan havoda jarohatlangan kishi uchun hali ham yetarli kislorod bor. Sun’iy nafas oldirish bilan bir vaqtda bemorning ko‘krak qafasini yurak atrofi sohasida yengil ritmda bosib turish kerak (qovurg‘alar sinib ketmasligiga e’tibor bering!), shunda yurakdan qon siqib chiqarilib, qon aylanishiga yordam beriladi. Ko‘krak qafasini bo‘shatganimizda yurak yana qon bilan to‘lishi mumkin va shu yo‘l bilan sun’iy nafas oldirish hamda yurak faoliyatiga erishiladi. Buni bemor o‘zi nafas ola boshlaguncha va yuragi urib ketguncha davom ettirish kerak (rasm 1, 3. qism), yoxud shifokor kelguncha.
RASM 1
Nero‘yxatga olinmaydigan moddalar bilan zaharlanish noto‘g‘ri yoki me’yoridan ortiq miqdorda dori-darmon, qo‘ziqorin va paratif guruhiga mansub bakteriyalar bilan zararlangan oziq-ovqatlarni iste’mol qilish oqibatida yuzaga keladi.
Agar bunday zaharlanish yuz bersa, avvalo va eng tezkor tarzda bemorning oshqozoni va ichaklarini bo‘shatish kerak. Bo‘sh oshqozondan suyuqlik 10 m min. ichida ichakka o‘tishi mumkin, qattiq moddalar esa sifatiga va miqdoriga qarab 1-6 soat ichida. Agar bemor hushida bo‘lsa, unga darhol taxminan ikki qoshiq tibbiy ko‘mir ichirish kerak (dorixonada olinadi; bir stakan mineral suvga aralashtiriladi, oddiy suv ham bo‘ladi). Shundan so‘ng bemorni qusishga undash kerak (qoshiq dastasi bilan yutqin yuqori devorini qitiqlash orqali). Qusish muvaffaqiyatli bo‘lgan-bo‘lmaganidan qat’i nazar, 3-4 m minutdan keyin bemorga yana 2 qoshiq tibbiy ko‘mir suv bilan beriladi. Albatta, shifokorni chaqirish yoki bemorni kasalxonaga yuborish kerak.
Kuydiruvchi (kustik) moddalar bilan zaharlanish. Zaharlanish ikki turdagi o‘tkir moddalardan yuzaga kelishi mumkin: kislotalardan va ishqorlardan.
Ishqordan (kaustik soda, soda, ishqoriy tuz) lablar, til, og‘iz, qizilo‘ngach, oshqozon shilliq qavati bo‘lak-bo‘lak ajralib ketadi va og‘izdan chiqayotgan so‘lak odatda qonli bo‘ladi hamda teginishga sirpanchiq bo‘ladi. Lablar va til shishadi, tomoq, qizilo‘ngach va oshqozonda og‘riqlar, tirishishlar va qusish kuzatiladi. Ishqordan jabrlanganga limonli yoki sirkali suv (1-2 qoshiq sirka 5 dl suvga) yoki 3%-ne borli suv, so‘ngra sut yoki 1-2 qoshiq oddiy iste’mol moyi berish kerak.
Kislotalar bilan zaharlanish belgilari og‘izda: shilliq qavatning yemirilishi va kuyishi (oltingugurt kislotasi qora, tuz kislotasi oq, azot kislotasi esa sariq kuyginlar keltirib chiqaradi). Chiqqan so‘lak qo‘lga tegsa g‘adir-budur bo‘ladi va nordon ta’mga ega bo‘ladi.
Bemorning qorni juda og‘riydi, qisilishlar bo‘ladi va u qusadi. Unga biroz suv bilan suyultirilgan sut, yog‘ yoki oqsil (tuxum) berish kerak. Shundan so‘ng unga 1-2 osh qoshiq (qahva qoshiq) yarim stakan suvda eritilgan qovurilgan magniy beriladi, u uni mayda qultumlarda ichishi kerak. Kaustik moddalar bilan zaharlangan kishini qustirish qat’iyan man etiladi.
Muhim! bemor qusgan narsada qon bo‘lsa, qayta qusishni qo‘zg‘atish qat’iyan man etiladi!
Elektr toki urishi holatida birinchi yordam
Jabrlanganni elektr zanjiridan ajratib olish kerak. Imkon bo‘lsa, elektr o‘tkazgichni darhol kalit yordamida, saqlagichni olib tashlash orqali yoki simni uzish orqali elektr zanjiridan uzing. Uzishni faqat izolyatsiyalangan asbob bilan, masalan, quruq yog‘och bo‘lagi bilan yoki oxirgi chora sifatida quruq dastali bolta yoxud izolyatsiyalangan dastali qisqichlar bilan bajarish mumkin.
Istisno hollarda qisqa tutashuv qilish kerak. Qutqaruvchi o‘z qo‘l va oyoqlarini izolyatsiyalashga so‘zsiz e’tibor berishi kerak va shu sababli mixsiz biror taxta, quruq latta yoki stul ustiga turishi lozim. O‘z qo‘lini, masalan, paltosining yengi, quruq ro‘molcha, rezina yoki neylon qo‘lqoplar bilan himoya qilishi kerak.
Qutqaruvchi jabrlanuvchining ostiga izolyatsion taglik qo‘yishi kerak, masalan, metall qismlarsiz quruq taxtalar yoki yog‘och asboblar, quruq ro‘mollar, PVC plitalar. Eng yaxshisi, jabrlanuvchining o‘zi sakrab tushib, shu bilan birga o‘zini tok tegishidan xalos qilsa, yoki qutqaruvchi avval o‘zini yerdan izolyatsiya qilgan holda jabrlanuvchini ko‘tarib olsa. Jabrlanuvchiga faqat izolyatsiya mukammal bo‘lgandagina tegish mumkin. Jabrlanuvchining barmoqlarini alohida va ehtiyotkorlik bilan kontakt joyidan ajratib, shu bilan birga quruq ro‘mol yoki boshqa mato bilan o‘rash kerak.
Agar simli elektr toki jabrlangan kishining atrofida o‘ralib qolgan bo‘lsa, unda tokni izolyatsiyalangan qo‘llar bilan uzish va tok o‘tkazayotgan sim uchini yana baxtsiz hodisaga sabab bo‘lmasligi uchun mahkamlash kerak.
Qutqaruv ishlarini, albatta, darhol va shartsiz boshlash kerak, jabrlanganni yordamsiz qoldirib bo‘lmaydi. Tok uzilgandan so‘ng jabrlanuvchini gorizontal holatga yotqizish, kiyimlarini bo‘shatish, yuqori qismini esa butunlay yechib tashlash, unga yorug‘lik va toza havo ta’minlash zarur. Jabrlanuvchining boshi osilib turmasligi kerak, uni biroz ko‘tarib, tagiga biror narsa qo‘yish lozim (masalan, buklangan palto).
Agar jabrlanuvchi hushsiz holatda bo‘lsa, albatta jonlantirishga urinib ko‘rish kerak.
Ayni paytda jarohatlangan odamning og‘iz va burun teshiklari havo o‘tkazishini tekshirish kerak. So‘lak, ovqat qoldiqlari va protezlarni olib tashlash lozim. Og‘izga suyuqlik quyish taqiqlanadi. Agar jarohatlangan nafas olmasa, darhol sun’iy nafas berishga kirishish kerak. Reanimatsiyani oyoq kaftlarini cho‘tkalash, klizma qilish yoki ko‘krak qafasi va qorin bo‘shlig‘ini navbatma-navbat iliq, ya’ni sovuq suv bilan quyib turish bilan qo‘llab-quvvatlash mumkin, biroq shu paytda sun’iy nafas to‘xtatilmasligi kerak. Agar jabrlanuvchi hushiga kelsa, unga g‘amxo‘rlikni davom ettirish va uni yolg‘iz qoldirmaslik lozim. Unga qandaydir issiq ichimlik (qahva, choy, spirtli ichimlik va hokazo) berish kerak, lekin u yarim yotgan holatda qolishi shart.
Tajriba shuni ko‘rsatadiki, yengil va mahalliy jarohatlarni vaqtincha e’tibordan chetda qoldirish mumkin (keyinroq shifokor yordami ko‘rsatilishi kerak), faqat qonayotgan jabrlanuvchilarga esa darhol shifokor yordami ko‘rsatilishi lozim.
Qirindi, mayda bo‘laklar, chang zarralari. Chang, qirindi yoki hasharotni ko‘zdan olish uchun pastki qovoqni tortib, toza doka yoki ro‘molcha bilan artib olish mumkin. Agar buyum yuqori qovoq ostida bo‘lsa, yuqori qovoqni o‘rtasidan ushlab, oldinga — pastki qovoq tomon tortish kerak, shunda kipriklar yuqori qovoqning ichki yuzasiga tegadi. Agar shu yo‘l bilan yot jismni olib tashlashning iloji bo‘lmasa, keyin urinmaslik kerak, balki jarohatlangan ko‘zni bog‘lab, tibbiy yordam so‘rash lozim.
Burun teshigiga kirib qolgan begona jismni ikkinchi burun teshigini berkitib, burunga kuchli puflash orqali chiqarishga harakat qilish kerak. Agar shu yo‘l bilan uddalay olmasak, shifokor yordamini so‘rash lozim.
Quloqqa tushib qolgan begona jismlarni olib tashlashni shifokorga topshirish kerak, chunki ularni chiqarishga urinishda nog‘ora pardasini shikastlab qo‘yishimiz mumkin. Agar quloqqa hasharot tushib qolgan bo‘lsa, bir qoshiqcha (kichik) yog‘, eritilgan sariyog‘ yoki suvni quloqqa (yotgan holatda) tomizish va 10-15 m daqiqa ushlab turish kerak.
Traxeyaga tushib qolgan begona jismni quyidagicha chiqarib tashlashga harakat qilamiz: jabrlangandan chuqur nafas olishni so‘raymiz va uni yelka pichoqlari orasidan orqasiga asta-sekin urib turamiz. Agar traxeyada tiqilib qolgan buyum o‘tkir bo‘lmasa, jabrlanganga suv, so‘ng nonning yumshoq qismi (meča) va bo‘tqa tarzidagi ovqat berish kerak. Bunday hollarda tozalovchi vositalar berish taqiqlanadi. Shifokor nazorati zarur.
Tirnoq ostiga kirib qolgan tikanini faqat tashqariga chiqib turgan qismi yetarlicha uzun bo‘lsa, uni pinset yoki ro‘molcha bilan ushlash mumkin bo‘lgandagina chiqarishga urinib ko‘rishimiz mumkin. Agar chiqarish muvaffaqiyatli bo‘lsa, yara biroz qonab turishiga yo‘l qo‘yiladi, so‘ng yod bilan surtilib, bog‘lam qo‘yiladi.
Jarohatlanganni jo‘natish
Jabrlanuvchini tashish oson ish emas, buning uchun malaka, ehtiyotkorlik va tegishli jismoniy kuch zarur. Jabrlanuvchini noto‘g‘ri tashish og‘riqni kuchaytiradi va holatini og‘irlashtiradi.
Eng avvalo bemorning ahvoli uni jo‘natish mumkin bo‘ladigan darajada ekanini aniqlash kerak; agar unga birinchi yordam qoidalariga muvofiq yordam ko‘rsatilgan bo‘lsa, uni jo‘natish mumkin. Jo‘natishdan oldin qon ketishini kamaytirish, yaraga bog‘lam qo‘yish va singan a’zolarni immobilizatsiya qilish lozim.
Agar kasalxonaga yo‘l uzoq bo‘lsa, jarohatlangan kishini imkon qadar choy yoki qahva bilan tetiklashtirish kerak. Spirtli ichimlik berish (konyak va hokazo)dan saqlanish lozim. Jo‘natish paytida jarohatlangan kishini doimo kuzatib borish va nazorat qilish, agar bog‘lam yoki immobilizatsiya bog‘ichi bo‘shashsa, darhol tuzatish kerak. Agar hushdan ketish yoki yurak faoliyati susayishi yuz bersa, tegishli reanimatsiya usullarini qo‘llash lozim.
Yuborish usuli har doim jarohat turiga, qutqaruvchilar soniga hamda mavjud yuborish vositalari turiga bog‘liq.
Bemorni ko‘tarish va ushlashni o‘ylab, xotirjam va bosiqlik bilan bajarish kerak. Har qanday siltashdan saqlanish lozim. Jarohatlangan kishining kiyimi g‘ijim bo‘lmasligi kerak, uni ko‘targanda esa shikastlanmagan tomonidan ko‘tarish lozim.
Yordamchi vositalarsiz jo‘natish
Faqat bitta qutqaruvchi bilan olib chiqish. Agar jarohatlangan kishi yura olsa, qutqaruvchi uni orqasidan ushlab, shunday yordam berishi kerak. Agar u yura olmasa yoki hushsiz bo‘lsa, uni qutqaruvchi yoniga tiz cho‘kib, bir qo‘lini qo‘ltiq ostidan, ikkinchi qo‘li bilan tizzaning tagidan ushlab, ko‘tarib olib chiqishi kerak.
Ikki qutqaruvchi bilan olib chiqish. Yura oladigan jarohatlanganga ikki tomondan yordam berish kerak. Agar u yura olmasa, ammo hushida bo‘lsa, uni ko‘tarib borayotgan qutqaruvchilardan ushlab turishi kerak. Hushsiz holatdagi jarohatlanganni kuchliroq qutqaruvchi qo‘ltiq ostidan ushlab, ko‘krak qafasi orqali qo‘llarini tutashtirgan holda olib chiqishi, ikkinchisi esa jarohatlanganning oyoqlari orasiga joylashib, uni tizzalari ostidan ushlashi kerak. Ular uni bir vaqtda ko‘tarib, olib ketishlari lozim.
Yordamchi vositalar yordamida jo‘natish
Zambillar bilan ko‘chirish. Jarohatlanganni ehtiyotkorlik bilan yotgan holatda zambilga joylashtirish kerak. Buning uchun ikki kishi kerak bo‘ladi, pastki qo‘l-oyoqlari singan hollarda esa uch kishi. Qutqaruvchilar jarohatlanganning bir tomonida turib, uni bir vaqtning o‘zida ko‘tarib zambilga qo‘yishlari kerak.
Nosilkani ko‘tarish, harakatlantirish, to‘xtatish va tushirishni barcha qutqaruvchilar bir vaqtning o‘zida bajarishi kerak, ammo bir vaqtda qadam tashlamasliklari lozim, aks holda nosilka silkinib ketadi. Agar bemorni uzoqroq tashish kerak bo‘lsa, nosilkaning har ikki tomoniga bittadan kamar bog‘lab, qutqaruvchilar ularni yelkasiga osib olishlari ma’qul.
Bemorni qo‘lbola vositalar bilan tashish. Agar qo‘limizda zambil bo‘lmasa, u holda improvizatsiya orqali qo‘lbola tashish vositasini yasashimiz mumkin. Zarurat bo‘lsa, jabrlanuvchini narvonga, yechib olingan eshik qanotlariga, stolga joylashtirib, shunday tashish mumkin. Xuddi shuni adyol yoki chodir qanotida ham qilish mumkin. Qo‘lbola zambillarni teng kenglikdagi ikki xaltadan ham yasash mumkin, buning uchun pastki chetlardan mos uzunlikdagi ikkita taxta qo‘yiladi. Zambil bo‘lmaganda, hushida bo‘lgan bemorni stulda ham tashish mumkin. Qutqaruvchilar bemorning ikki tomoniga joylashib, stulning pastki qismini va suyanchig‘ini ushlab, shunday ko‘tarib yurishlari kerak.
Sizga tavsiya qiladigan birinchi yordam qutisi tarkibi:
Bog‘lamlar to‘plami, o‘rtacha
dona 2
Bandaj to‘plami, katta
dona 2
Bog‘lovchi bint, 10 х 5 m
dona 2
Steril doka 1/2 m
dona 2
Paxta, 25 g
paketi 2
Kesilgan yassi doka 6 x 6 cm
paketining 1
Qon to‘xtatuvchi bog‘ich
paketining 1
Hanzaplast, 4 cm × 1 m
paketining 1
Qaychi
dona. 1
Matodan qop tayyorlangan qaychi himoyasi
dona. 1
Yod ampulalari
dona 12
Amoniy qilquyriq
dona. 3
Yozuv daftari (40 varaq)
dona. 1
Birinchi yordam qo‘llanmasi
dona. 1