Proċeduri ta’ rianimazzjoni
L-uniku mod korrett ta’ respirazzjoni artifiċjali huwa l-proċedura »ħalq għal imnieħer għal ħalq«. Għall-applikazzjoni ta’ din il-proċedura l-ewwel għandha titpoġġa r-ras tal-pazjent b’tali mod li kemm jista’ jkun titgħolla l-geddum u x-xedaq t’isfel (fig. 1, 1. parti). Għandu jitneħħa l-ħmieġ (tajn u simili), snien artifiċjali (proteżi) mill-ħalq tal-pazjent u tingħata attenzjoni biex ilsienu ma jiżloqx lura u ma jagħlaqx l-organi tan-nifs.
Nagħmlu n-nifs artifiċjali billi nniehdu kemm nistgħu arja friska u “nippompjawha” f’ħalq - imnieħer il-pazjent (fig. 1, 2. parti). Sabiex nevitaw infezzjoni, nistgħu nqiegħdu mappa rqiqa fuq ħalq il-pazjent. Fl-arja li neħduha ’l barra hemm biżżejjed ossiġnu għall-midrub. Parallelament mat-twettiq tan-nifs artifiċjali għandna npressaw b’ritmu ħafif il-kaxxa tas-sider tal-pazjent fiż-żona tal-qalb (oqogħdu attenti li ma jinkisirx il-kustilji!), sabiex, permezz tat-tkeċċija tad-demm mill-qalb, ngħinu ċ-ċirkolazzjoni tad-demm. Meta nirrilassaw il-kaxxa tas-sider, il-qalb terġa’ timtela bid-demm u b’dan il-mod niksbu n-nifs artifiċjali u l-ħidma tal-qalb. Dan għandu jitkompla sakemm il-pazjent jibda jieħu n-nifs waħdu u sakemm il-qalb tiegħu terġa’ tibda taħdem (fig. 1, 3. parti), jiġifieri sakemm jasal it-tabib.
FIGURA 1
Avvelenament minn sustanzi mhux korrużivi, iseħħ minħabba l-ikel ta’ dożi żbaljati jew eċċessivi ta’ mediċini, faqqiegħ u oġġetti tal-ikel li jkunu ġew ikkontaminati b’batterji mill-grupp tal-paratifus.
Jekk iseħħ avvelenament bħal dan, l-ewwel u l-aktar ħaġa urġenti hi li jiġi vojta l-istonku u l-imsaren tal-pazjent. Minn stonku vojt, il-likwidu jista’ fi 10 m min. jidħol fl-imsaren, u s-sustanzi solidi skont il-kwalità u l-kwantità fi 1-6 sigħat. Jekk il-pazjent hu konxju, għandu jingħata minnufih biex jixrob madwar żewġ mgħaref karbonju mediku (jista’ jinkiseb fl-ispiżeriji mħallat f’tazza ilma minerali; jista’ wkoll ikun ilma ordinarju). Wara dan għandu jitqanqal biex jirremetti (billi jitkekken il-ħajt ta’ fuq tal-farinġi bil-manku ta’ kuċċarina). Irrispettivament minn jekk ir-rimettar rnexxiex jew le, wara 3-4 m minuta, għandu jerġa’ jingħata lill-pazjent 2 mgħaref karbonju mediku bl-ilma. Bla dubju wieħed għandu jsejjaħ tabib, jew jibgħat lill-pazjent l-isptar.
Avvelenament minn materjali korrużivi (kaustici). L-avvelenament jista’ jseħħ minn żewġ tipi ta’ sustanzi qawwija: minn aċidi u minn alkali.
Mill-lye (soda kawstika, soda, melħ alkali) il-membrana mukuża tinqala’ f’biċċiet mix-xufftejn, mill-ilsien, fil-ħalq, fl-esofagu, fl-istonku, u l-bżieq li joħroġ ikun ġeneralment imdemmi u jiżloq mal-mess. Ix-xufftejn u l-ilsien jintefħu, jinqalgħu uġigħ fil-griżmejn, fl-esofagu u fl-istonku, konvulżjonijiet u rimettar. Lil min ġarrab il-ħsara mill-lye għandha tingħata ilma bil-lumi jew bil-ħall (1-2 imgħaref ħall f’5 dl. ilma) jew 3%-ne ilma boriku, u mbagħad ħalib jew 1-2 imgħaref żejt tal-mejda, li jittiekel.
Sinjali ta’ avvelenament bl-aċidi fil-ħalq: tnaqqir u ħruq fuq il-mukoża (l-aċidu sulfuriku jikkawża ħruq iswed, l-aċidu idrokloriku abjad, u l-aċidu nitriku isfar). Il-bżieq li joħroġ ikun iebes għall-mess u jkollu togħma aċiduża.
Il-pazjent għandu uġigħ qawwi fl-istonku, brim u qed jirremetti. Għandu jingħata ħalib, żejt jew proteini (bajd) kollha dilwiti b’ftit ilma. Wara dan agħtih 1-2 kuċċarini (tal-kafè) ta’ manjesju maħruq dilwit f’nofs tazza ilma sabiex jixorbu bi ftit sips żgħar. Persuni avvelenati minn sustanzi kaustiċi huwa strettament projbit li jiġu pprovokati biex jirremettu.
Importanti! meta jkun hemm demm f’dak li rimetta l-pazjent huwa pprojbit li tkompli tqanqal ir-rimettar!
L-ewwel għajnuna f’każ ta’ xokk elettriku
Il-midrub għandu jiġi meħlus miċ-ċirkwit elettriku. Jekk ikun possibbli, il-wajer elettriku għandu minnufih jiġi skonnettjat miċ-ċirkwit permezz ta’ swiċċ, bit-tneħħija tal-fjus, jew billi jinqata’ l-wajer. Il-qtugħ jista’ jsir biss b’għodda iżolata, eż. biċċa injam niexef, jew fl-agħar każ, b’mannara b’manku niexef, jew b’tnalji b’manku iżolat.
F’każijiet eċċezzjonali għandu jsir short circuit. Is-salvatur għandu bilfors jieħu ħsieb l-insulazzjoni ta’ idejh u saqajh u għalhekk għandu joqgħod fuq xi plank mingħajr imsiemer, fuq drappijiet niexfa jew fuq siġġu. Idi għandu jipproteġiha pereżempju bil-kmiem tal-kowt tiegħu, b’maktur niexef, b’xejn ta’ lastku jew ingwanti tan-najlon.
Is-salvatur għandu jpoġġi taħt il-midrub tapit iżolanti, eż. twavel niexfa jew għodda tal-injam mingħajr partijiet tal-metall, imkatar niexfa, pjanċi tal-PVC. L-aħjar hu jekk il-midrub innifsu jaqbeż u fl-istess ħin jeħles lilu nnifsu mill-kuntatt mal-kurrent, jew jekk is-salvatur jerfa’ lill-midrub wara li jkun iżolah minn qabel mill-art. Nistgħu nmissu lill-midrub biss meta l-iżolazzjoni tkun perfetta. Is-swaba’ tal-midrub għandhom jiġu mneħħija mill-kuntatt wieħed wieħed u b’kawtela, u fl-istess ħin imgeżwra f’xalpa niexfa jew f’drapp ieħor.
Jekk il-wajer tal-linja tal-elettriku jkun inħall madwar il-persuna midruba, allura l-linja għandha tinqata’ b’idejn iżolati u t-tarf tal-linja bil-kurrent jiġi ffissat sabiex ma jikkawżax aktar inċidenti.
Is-salvataġġ, naturalment, għandu jibda minnufih u mingħajr kundizzjoni, ma nistgħux inħallu lill-midrub mingħajr għajnuna. Wara l-interruzzjoni tal-kurrent il-persuna midruba għandha titqiegħed orizzontalment, il-ħwejjeġ tagħha jinħallulha, u mill-parti ta’ fuq tal-ġisem għandhom jitneħħew kompletament, għandha tiġi żgurata dawl u arja nadifa. Ir-ras tal-midrub ma għandhiex tiddendel, iżda għandha titneħħa ftit u jitqiegħed taħtha xi ħaġa (eż. kowt mitwi).
Jekk il-persuna midruba tkun f’qagħda mitlufa minn sensiha, bla ebda eċċezzjoni għandu jiġi ppruvat ir-risuxxitazzjoni.
Jeħtieġ li, fil-frattemp, jiġu eżaminati l-ħalq u l-imnifsejn tal-midrub jekk jistgħux jgħaddu l-arja. Għandha titneħħa l-bżieq, il-fdalijiet tal-ikel u d-dentiera. Huwa pprojbit li tferra’ likwidu fil-ħalq. Jekk il-midrub ma jkunx qed jieħu n-nifs, għandha tibda minnufih respirazzjoni artifiċjali. Ir-risuxxitazzjoni tista’ tiġi megħjuna billi jitfarrku l-qigħan tas-saqajn, bl-enema, jew billi jitferra’ alternattivament ilma sħun, rispettivament kiesaħ, fuq il-parti tas-sider u ż-żaqq, iżda f’dan il-każ ma għandhiex tinkiser ir-respirazzjoni artifiċjali. Jekk il-vittma terġa’ tistà, irridu nibqgħu nieħdu ħsiebha u ma nistgħux inħalluh waħdu. Għandha tingħata xi xarba sħuna (kafè, te, alkoħol eċċ.) iżda għandu jibqa’ f’pożizzjoni nofsu mimdud.
Skont l-esperjenza, feriti ħfief u lokali jistgħu temporanjament jitħallew barra mill-attenzjoni (aktar tard għandha tingħata l-għajnuna medika), filwaqt li dawk li qed jinfirdu bid-demm għandhom jingħataw l-għajnuna medika mill-ewwel.
Frak, ċana, partiċelli tat-trab. It-trab, il-frak jew insett mill-għajn nistgħu nneħħuh billi niġbdu l-kappell ta’ taħt u nimsaħ b’garza nadifa jew b’maktur. Jekk l-oġġett ikun taħt il-kappell ta’ fuq, allura għandu jinqabad il-kappell ta’ fuq fin-nofs u jinġibed ’il quddiem lejn il-kappell ta’ taħt, sabiex ix-xagħar tal-għajn imiss il-wiċċ ta’ ġewwa tal-kappell ta’ fuq. Jekk b’dan il-mod ma jirnexxilniex inneħħu l-oġġett barrani, m’għandniex nkomplu nippruvaw, iżda l-għajn imweġġgħa għandha tintrabat u tfittex għajnuna medika.
Oġġett barrani li jkun daħal fl-imnifsejn għandna nippruvaw ineħħuh billi nagħlqu l-imnifsejn l-oħra u nfieħu bil-qawwa minn imnieħerna. Jekk b’dan il-mod ma jirnexxilniex, għandna nfittxu għajnuna medika.
It-tneħħija ta’ oġġetti barranin li jkunu daħlu fil-widna għandha tiġi fdata lil tabib, għax waqt li nippruvaw inneħħuhom nistgħu nweġġgħu l-membrana tat-timpanu. Jekk xi insettu jkun daħal fil-widna, għandha titferra’ kuċċarina waħda (żgħira) ta’ żejt, butir maħlul jew ilma fil-widna (f’pożizzjoni mimduda) u tinżamm 10-15 minuta.
Ejjew nippruvaw ineħħu l-korp barrani li daħal fit-trakea billi nitolbu lill-ferut jieħu nifs fil-fond u bil-mod inħabbtuh fuq dahru bejn l-ispallejn. Jekk l-oġġett li waqaf fit-trakea ma jkunx qawwi, għandha tingħata lill-ferut l-ilma, u mbagħad il-frak tal-ħobż (meču) u ikel imħaxxn. Huwa pprojbit li f’każijiet bħal dawn jingħataw mezzi ta’ tindif. Hemm bżonn ta’ kontroll mediku.
Xewka li daħlet taħt id-dwiefer nistgħu nippruvaw inneħħuha biss jekk il-parti li toħroġ ’il barra tkun twila biżżejjed biex inkunu nistgħu naqbduha bi pinzetta jew bi mqattfa. Jekk it-tneħħija tirnexxi, imbagħad għandu jitħalla l-ferita tixxarrab ftit bid-demm u mbagħad tidma b’jodju u titqiegħed faxxa.
It-trasport tal-persuna midruba
It-trasport tal-midrub mhuwiex kompitu faċli; jeħtieġ ħila, kawtela u qawwa fiżika xierqa. Trasport mhux professjonali jżid l-uġigħ tal-midrub u jaggrava l-kundizzjoni tiegħu.
Qabel kollox għandu jiġi stabbilit jekk il-pazjent huwiex f’tali stat li jista’ jiġi ttrasportat, u jista’ jiġi ttrasportat biss jekk tkun ingħatatlu l-għajnuna skont ir-regoli tal-ewwel għajnuna. Qabel it-trasport għandu jitnaqqas il-fsada, fuq il-ferita jitpoġġa faxxa u l-estremitajiet miksura jiġu immobilizzati.
Jekk it-triq lejn l-isptar tkun twila, il-persuna midruba, jekk ikun possibbli, għandha tiġi mġedda bit-te jew bil-kafè. Għandu jiġi evitat l-għoti tal-alkoħol (konjakk u l-bqija). Waqt it-trasport, il-persuna midruba għandha tiġi sorveljata u kkontrollata kontinwament, u jekk il-faxxa jew il-pakkett tal-immobilizzazzjoni jinħall, għandu jiġi rranġat minnufih. Jekk iseħħ telf ta’ għarfien jew tnaqqis fil-funzjoni tal-qalb, għandhom jiġu applikati l-metodi xierqa ta’ rianimazzjoni.
Il-mod ta’ trasport dejjem jiddependi mit-tip tal-korriment u min-numru ta’ salvaturi kif ukoll mit-tip ta’ mezzi disponibbli għat-trasport.
It-tgħollija u l-qbid tal-pazjent għandhom isiru b’konsiderazzjoni, bil-kalma u b’konteniment. Kull ħakk għandu jiġi evitat. Il-ħwejjeġ tal-persuna midruba m’għandhomx jiġu mkemmxa, u meta ngħolluh, għandu jitgħolla min-naħa li minnha mhuwiex imweġġa’.
Tbaħħir mingħajr mezzi awżiljarji
Trasport biss b’salvatur wieħed. Jekk il-midrub ikun jista’ jimxi, is-salvatur għandu jaqbdu minn wara u b’hekk jgħinu. Jekk ma jistax jimxi, jew ikun mitluf minn sensih, għandu jiġi ttrasportat b’tali mod li s-salvatur jinżel għarkopptejh ħdejh, b’id waħda jqiegħedha taħt l-arpits u bl-oħra jaqbadlu taħt l-irkoppa, jerfgħu u jġorru.
Evakwazzjoni b’żewġ salvataġġi. Il-persuna midruba li tista’ timxi għandha tingħata għajnuna miż-żewġ naħat. Jekk ma tistax timxi, iżda hija konxja, għandha żżomm mas-salvataġġi li qed iġorruha. Il-persuna midruba f’stat mitluf minn sensiha għandha tiġi ttrasportata hekk: is-salvataġġ aktar b’saħħtu jaqbadha minn taħt l-axxilli u jgħaqqad idejh fuq is-sider, u t-tieni wieħed ipoġġi ruħu bejn saqajn il-midrub u jissaportiha minn taħt l-irkopptejn. Għandhom jerfgħuha u jġorruha fl-istess ħin.
Tibgħat b’għajnuniet addizzjonali
Trasport fuq stretcher. Il-persuna midruba għandha titqiegħed b’attenzjoni fuq l-istretcher f’pożizzjoni mimduda. Għal dan huma meħtieġa żewġ persuni, u f’każ ta’ ksur tal-estremitajiet ta’ isfel, tliet persuni. Is-salvataġġi għandhom joqgħodu fuq naħa waħda tal-midrub, u fl-istess ħin jerfgħuh u jqegħduh fuq l-istretcher.
It-tgħollija, it-tħaddim, il-waqfien u t-tniżżil tan-narġu għandhom jitwettqu mis-salvataġġ kollha fl-istess ħin, iżda ma għandhomx jimxu fl-istess ħin, għax inkella jingħata xokk lin-narġu. Jekk il-morda jkollu jiġi ttrasportat għal żmien twil, tajjeb li fuq iż-żewġ naħat tan-narġu jingħaqad ċinturin wieħed li s-salvataġġi jpoġġu fuq spallejhom.
It-trasport tal-midrub b’mezzi improvizzati. Jekk ma jkollniex stretcher fil-qrib, nistgħu, permezz ta’ improvizzazzjoni, nagħmlu mezz tat-trasport. Jekk hemm bżonn, il-midrub jista’ jitqiegħed fuq sellum, fuq il-weraq tal-bieb imneħħija, fuq mejda, u hekk jitwassal. Dan l-istess nistgħu nagħmluh f’kutra jew f’ġenb ta’ tinda. Nistgħu nagħmlu stretcher improvizzat ukoll minn żewġ xkora bl-istess wisa’ billi, tul it-truf t’isfel, indaħħlu żewġ paletti ta’ tul xieraq. Fin-nuqqas ta’ stretcher, il-pazjent konxju jista’ jinġarr ukoll fuq siġġu. Is-salvataġġi għandhom ipoġġu fuq iż-żewġ naħat tal-pazjent, jaqbdu l-parti t’isfel u d-dahar tas-siġġu u hekk iġorruh.
Il-kontenut tal-kaxxa tal-ewwel għajnuna li nirrakkomandawlek:
Pakkett ta’ faxex, medju
pz. 2
Pakkett ta’ faxex, kbir
pz. 2
Faxxa għall-irbit, 10 x 5 m
pz. 2
Garza sterili 1/2 m
pz. 2
Qoton, 25 g
pakkett 2
Gaza ċatta maqtugħa 6 x 6 cm
pakkett 1
Faxx għal waqfien tad-demm
pakkett 1
Hanzaplast, 4 cm × 1 m
pakkett 1
Imqassijiet
biċċa 1
Għatu għall-imqass minn xkora tal-qoton
biċċa 1
Ampulli tal-jodju
pz. 12
Kičica tal-ammonja
biċċa 3
Ktejjeb għan-noti (40 folja)
biċċa 1
Manwal tal-ewwel għajnuna
biċċa 1