Жандандыру тәсілдері
Жасанды тыныс алдырудың жалғыз дұрыс тәсілі — »ауыздан-мұрынға-ауызға« әдісі. Бұл әдісті қолдану үшін алдымен науқастың басын иегі мен төменгі жақ сүйегі мүмкіндігінше жоғары көтерілетіндей етіп орналастыру керек (сур. 1, 1. бөлік). Науқастың аузынан кірді (лай және т.б.), жасанды тістерді (протездерді) алып тастау керек, тілі артқа сырғып кетіп, тыныс жолдарын жауып қалмауын қадағалау қажет.
Жасанды тыныс алдыруды біз мүмкіндігінше көбірек таза ауа жұтып, оны науқастың аузы мен мұрнына «үрлеу» арқылы орындаймыз (сур. 1, 2. бөлім). Инфекцияны болдырмау үшін науқастың аузына жұқа орамал қоюға болады. Шығарған ауада зардап шеккен адамға әлі де жеткілікті оттегі бар. Жасанды тыныс алдырумен қатар, жүрек аймағындағы науқастың кеуде қуысын жеңіл ырғақпен басып тұру керек (қабырғаларды сындырып алмауға абай болу керек!), осылайша жүректен қанды қысып шығарып, қан айналымына жәрдемдесеміз. Кеуде қуысын босатқан кезде, жүрек қайтадан қанға тола алады және осы тәсілмен жасанды тыныс алуды да, жүрек жұмысын да қамтамасыз етеміз. Мұны науқас өздігінен тыныс ала бастағанша және жүрегі қайта жұмыс істегенше (сур. 1, 3. бөлім), немесе дәрігер келгенше жалғастыру керек.
СУРЕТ 1
Күйдірмейтін заттардан улану дәрілерді, саңырауқұлақтарды және паратиф тобының бактерияларымен ластанған тағамдарды қате немесе шамадан тыс мөлшерде қабылдаудың салдарынан пайда болады.
Егер мұндай улану орын алса, ең алдымен науқастың асқазаны мен ішегін босату керек. Бос асқазаннан сұйықтық ішекке 10 min. ішінде, ал қатты заттар сапасы мен мөлшеріне қарай 1-6 сағатта түсуі мүмкін. Егер науқас есінде болса, оған дереу шамамен екі ас қасық дәрілік көмір ішкізу керек (оны дәріханалардан алуға болады; бір стақан минералды сумен араластырып береді, кәдімгі су да жарайды). Одан кейін науқасты құстыру керек (қасықтың сабымен жұтқыншақтың жоғарғы қабырғасын қытықтап). Құсу сәтті болды ма, жоқ па, оған қарамастан, 3-4 minuta кейін науқасқа қайтадан 2 ас қасық дәрілік көмірді сумен беру керек. Міндетті түрде дәрігер шақыру немесе науқасты ауруханаға жеткізу қажет.
Күйдіргіш (каустикалық) заттардан улану. Улану қышқылдардың немесе сілтілердің екі түріндегі күйдіргіш заттардан туындауы мүмкін.
Сілтіден (күйдіргіш сода, сода, сілтілік тұз) еріннің, тілдің, ауыздың, өңештің, асқазанның шырышты қабаты бөліктерімен сылынып түседі, ал сыртқа шығатын сілекей әдетте қан аралас болады және ұстап көргенде тайғақ болады. Ерін мен тіл ісінеді, тамақта, өңеште және асқазанда ауырсыну, құрысу және құсу пайда болады. Сілтіден зардап шеккенге лимон қосылған немесе сірке суы қосылған су беру керек (1-2 қасық сірке суын 5 дл. суға) немесе 3%-нің борлы суын, содан кейін сүт немесе 1-2 ас қасық ас үй, жеуге жарамды май беру керек.
Ауыздағы қышқылдармен улану белгілері: шырышты қабықтың күйіп-жегіліп зақымдануы және күйігі (күкірт қышқылы қара, тұз қышқылы ақ, ал азот қышқылы сары күйіктер туғызады). Ағатын сілекейдің беті ұстап көргенде кедір-бұдыр және дәмі қышқыл болады.
Науқастың іші қатты ауырады, түйіледі және құсады. Оған сүт, май немесе ақуыздар (жұмыртқа) аздап сумен сұйылтылып берілуі керек. Одан кейін оған 1-2 шай қасық қуырылған магнийді жарты стақан суда сұйылтып, аз-аздан жұтып ішетіндей етіп беру керек. Күйдіргіш заттармен уланған адамдарды құстыруға қатаң түрде тыйым салынады.
Маңызды! Егер науқастың құсығында қан болса, құстыруды әрі қарай қоздыруға тыйым салынады!
Ток соққан жағдайда алғашқы көмек
Жарақаттанған адамды электр тізбегінен ажырату керек. Мүмкін болса, электр желісін бірден қосқыш арқылы, сақтандырғышты алып тастау арқылы немесе желіні үзу арқылы электр тізбегінен ажырату қажет. Үзуді тек оқшауланған құралмен, мысалы, құрғақ ағаштың кесегімен, ал ең соңғы жағдайда құрғақ сабы бар балтамен немесе оқшауланған сабы бар қысқашпен жүргізуге болады.
Ерекше жағдайларда қысқа тұйықталу жасау керек. Құтқарушы міндетті түрде өз қолы мен аяғының оқшаулануына мән беруі тиіс, сондықтан шегесіз тақтайға, құрғақ шүберектерге немесе орындыққа тұруы керек. Өз қолын, мысалы, пальтосының жеңімен, құрғақ орамалмен, резеңке немесе нейлон қолғаптармен қорғауы қажет.
Құтқарушы жарақаттанған адамның астына оқшаулағыш төсем қоюы керек, мысалы, құрғақ тақтайлар немесе металл бөлшектері жоқ ағаш құралдар, құрғақ орамалдар, PVC тақталар. Ең жақсысы — жарақаттанған адамның өзі секіріп түсіп, бір мезгілде өзін токпен жанасудан босатса, немесе құтқарушы алдымен өзін жерден оқшаулап алып, жарақаттанғанды көтерсе. Жарақаттанған адамға тек оқшаулау мінсіз болғанда ғана қол тигізуге болады. Жарақаттанған адамның саусақтарын жанасудан жеке-жеке және абайлап ажыратып, бір мезгілде құрғақ орамалмен немесе басқа матамен орау керек.
Егер ток сымы жарақаттанған адамның айналасына оралып қалса, онда оны оқшауланған қолмен үзіп, әрі қарай басқа апатқа себеп болмас үшін сымның электрлі ұшын бекітіп қою керек.
Құтқаруды, әрине, дереу әрі сөзсіз бастау керек, зардап шеккен адамды көмексіз қалдыруға болмайды. Электр тогы ажыратылғаннан кейін жарақаттанған адамды көлденең жатқызу, киімін босату, ал үстіңгі денесінен толық шешіп тастау, оған жарық пен таза ауа қамтамасыз ету керек. Жарақаттанған адамның басы салбырап тұрмауы тиіс, керісінше, оны сәл көтеріп, астына бірдеңе қою керек (мысалы, бүктелген пальто).
Егер жарақаттанған адам ессіз күйде болса, жандандыруға сөзсіз әрекет ету керек.
Осы аралықта зардап шеккен адамның аузы мен танауы ауаны өткізе ала ма, соны тексеру керек. Сілекейді, тамақ қалдықтарын және протезді алып тастау қажет. Сұйықтықты ауызға құюға тыйым салынады. Егер зардап шеккен тыныс алмай жатса, дереу жасанды тыныс алуға кірісу керек. Жандандыруды табандарды ысқылаумен, клизмамен немесе кеуде мен ішті жылы, не салқын сумен кезек-кезек құюмен қолдауға болады, бірақ бұл кезде жасанды тыныс алуды тоқтатуға болмайды. Егер зардап шеккен есін жиса, оны әрі қарай күтімде ұстау керек және жалғыз қалдыруға болмайды. Оған қандай да бір жылы сусын (кофе, шай, алкоголь және т.б.) беру керек, бірақ ол жартылай жатқан қалыпта қалуы тиіс.
Тәжірибе бойынша, жеңіл және жергілікті жарақаттарды уақытша назардан тыс қалдыруға болады (кейін дәрігерлік көмек көрсету қажет), тек қанап жатқан жарақаттанғандарға ғана дәрігерлік көмекті дереу көрсету керек.
Қоқым, жоңқа, шаң бөлшектері. Көзден шаңды, қоқымды немесе жәндікті жоғарғы қабақты төмен тартып, таза дәке немесе майлықпен сүрту арқылы алып тастауға болады. Егер зат жоғарғы қабақтың астында болса, онда жоғарғы қабақты ортасынан ұстап, алға қарай төменгі қабаққа қарай тарту керек, сонда кірпіктер жоғарғы қабақтың ішкі бетіне тиеді. Егер осы жолмен бөгде затты алып тастай алмасақ, әрі қарай әрекет етудің қажеті жоқ, жарақаттанған көзді таңып, дәрігерлік көмек іздеу керек.
Мұрын қуысына түскен бөгде затты екінші танауды жауып, мұрын арқылы қатты үрлеу арқылы алып тастауға тырысу керек. Егер бұлайша шығара алмасақ, дәрігерлік көмекке жүгіну қажет.
Құлаққа түскен бөгде заттарды дәрігерге алып тастатқан жөн, өйткені оларды өзіміз алмақ болып, дабыл жарғағын жарақаттап алуымыз мүмкін. Егер құлаққа қандай да бір жәндік кіріп кетсе, бір (кішкентай) қасық майды, ерітілген сары майды немесе суды құлаққа (жатып тұрған күйде) құйып, 10-15 mнита ұстау керек.
Трахеяға түскен бөгде затты жарақаттанған адамға терең әрі баяу тыныс алдыруды сұрап, жауырындарының арасынан арқаға жайлап соғып, осылай алып тастауға тырысайық. Егер трахеяда тұрып қалған зат өткір болмаса, жарақаттанғанға су, содан кейін нанның жұмсағын (мечу) және ботқа тәрізді тағам беру керек. Мұндай жағдайларда іш жүргізетін құралдар беру тыйым салынады. Дәрігерлік бақылау қажет.
Тырнақ астына кіріп кеткен тікенді тек сыртқа шығып тұрған бөлігі оны пинцетпен немесе орамалмен ұстайтындай жеткілікті ұзын болса ғана шығаруға тырысуға болады. Егер алып шығу сәтті болса, жараның сәл қанатуына мүмкіндік беріп, содан кейін оны йодпен жағып, таңғыш салу керек.
Жарақаттанған адамды жөнелту
Жарақаттанған адамды тасымалдау оңай міндет емес, ол үшін кәсібилік, сақтық және тиісті дене күші қажет. Біліксіз тасымалдау жарақаттанған адамның ауырсынуын күшейтіп, жағдайын қиындатады.
Ең алдымен науқастың тасымалдауға жарамды күйде екенін анықтау керек, ал алғашқы көмек қағидалары бойынша көмек көрсетілген болса, оны тасымалдауға болады. Тасымалдау алдында қан кетуді азайтып, жараға таңғыш салу және сынған аяқ-қолдарды иммобилизациялау керек.
Егер ауруханаға дейінгі жол ұзақ болса, жарақаттанған адамды, мүмкіндігінше, шаймен немесе кофемен сергіткен жөн. Алкоголь беруден (коньяк және т.б.) аулақ болу керек. Жөнелту кезінде жарақаттанған адамды үнемі бақылап, қадағалап отыру қажет, ал егер таңғыш немесе иммобилизация байламы босаңсып қалса, оны дереу түзету керек. Есінен тану немесе жүрек қызметінің әлсіреуі байқалса, тиісті жандандыру әдістерін қолдану керек.
Жеткізу тәсілі әрдайым жарақаттың түріне, құтқарушылар санына, сондай-ақ қолда бар жеткізу құралдарының түріне байланысты болады.
Науқасты көтеру және ұстау ойланып, сабырлы әрі жинақы түрде орындалуы тиіс. Кез келген тартып жіберуден аулақ болу керек. Зардап шеккен адамның киімі мыжылған болмауы тиіс, ал оны көтергенде, зақымданбаған жағынан көтеру керек.
Көмекші құралдарсыз жөнелту
Жалғыз құтқарушымен тасымалдау. Егер зардап шеккен адам жүре алса, құтқарушы оны артынан ұстап, осылайша көмектесуі керек. Егер ол жүре алмаса немесе ессіз күйде болса, оны құтқарушы оның қасына тізерлеп отырып, бір қолын қолтық астына, екінші қолымен тізе астынан ұстап, көтеріп алып жүру керек.
Екі құтқарушымен тасымалдау. Жүре алатын жарақаттанған адамға екі жағынан көмектесу керек. Егер ол жүре алмаса, бірақ есі дұрыс болса, оны алып жүрген құтқарушыларға сүйеніп ұстауы керек. Ессіз жатқан жарақаттанған адамды күштілеу құтқарушы қолтығынан ұстап, кеуде тұсы арқылы қолдарын айқастырады, ал екіншісі жарақаттанған адамның аяқтарының арасына тұрып, оны тізесінің астынан демейді. Оны бір мезгілде көтеріп, алып жүруі керек.
Қосалқы құралдармен жөнелту
Зеңбірекпен тасу. Жарақаттанған адамды зембілге абайлап жатқызып орналастыру керек. Ол үшін екі адам қажет, ал төменгі аяқ-қолдар сынған жағдайда — үш адам. Құтқарушылар жарақаттанған адамның бір жағында тұрып, оны бір мезгілде көтеріп, зембілге салуы керек.
Дәлізшені көтеру, қозғалысқа келтіру, тоқтату және түсіруді барлық құтқарушылар бір мезгілде орындауға тиіс, бірақ олар бір уақытта жүрмеуі керек, өйткені дәлізше шайқалып кетеді. Егер науқасты ұзақ тасымалдау қажет болса, дәлізшенің екі жағына бір-бірден белдік байлап, оны құтқарушылар иықтарына іледі.
Науқасты қолда бар құралдармен тасымалдау. Егер қолымызда зембіл болмаса, онда импровизация арқылы тасымалдауға арналған құрал жасауға болады. Қажет болған жағдайда жарақаттанған адамды баспалдаққа, алынған есік қанаттарына, үстелге орналастырып, солай тасымалдауға болады. Мұны көрпе немесе шатыр қанатымен де жасауға болады. Қолдан жасалған зембілді бірдей енді екі қаптан да жасауға болады, ол үшін төменгі жиектерінің бойына тиісті ұзындықтағы екі тақтайша қоямыз. Зембіл болмаған жағдайда, есі дұрыс науқасты орындықта да тасымалдауға болады. Құтқарушылар науқастың екі жағында тұрып, орындықтың төменгі бөлігін және арқалығын ұстап, солай алып жүруі тиіс.
Біз ұсынатын алғашқы көмек қобдишасының құрамы:
Орташа иілу жинағы
ком. 2
Бинттер жинағы, үлкен
ком. 2
Байлау таңғышы, 10 х 5 m
ком. 2
Стерильді дәкe 1/2 m
ком. 2
Мақта, 25 г
2 қаптама
6 x 6 cm кесілген жайма дәке
пакета 1
Қанды тоқтатуға арналған жгут
пакета 1
Hanzaplast, 4 cm × 1 m
пакета 1
Қайшы
дан. 1
Қайшыға арналған кенеп қаптан жасалған қорғаныш
дан. 1
Йод ампулалары
ком. 12
Аммонийдің үстіңгі бөлігі
дан. 3
Жазба дәптері (40 парақ)
дан. 1
Алғашқы көмек жөніндегі нұсқаулық
дан. 1