Endurlífgunaraðgerðir
Eina rétta leiðin til gerviöndunar er aðferðin »munn á nef - nef á munn«. Til að beita þessari aðferð þarf fyrst að stilla höfuð sjúklingsins þannig að höku og neðri kjálka sé lyft sem mest (mynd 1, 1. hluti). Fjarlægja skal óhreinindi (aur og þess háttar), gervitennur (protesur) úr munni sjúklingsins og gæta þess að tungan renni ekki aftur á bak og loki öndunarvegunum.
Við framkvæmum gerviöndun þannig að við drögum að okkur eins mikið af fersku lofti og við getum og „blásum“ því í munn - nef sjúklingsins (mynd 1, 2. hluti). Til að forðast sýkingu getum við lagt þunnan vasaklút yfir munn sjúklingsins. Í loftinu sem við blásum frá okkur er enn nægt súrefni fyrir slasaða einstaklinginn. Samhliða gerviönduninni skal þrýsta létt í takti á brjóstkassa sjúklingsins við hjartað (gæta þess að rifbein brotni ekki!), svo blóðið úr hjartanu sé þrýst áfram og blóðrásin stutt. Þegar við slökum á brjóstkassanum getur hjartað fyllst af blóði á ný og þannig náum við fram gerviöndun og hjartastarfi. Þetta skal halda áfram þar til sjúklingurinn byrjar sjálfur að anda og hjartað fer aftur að slá (mynd 1, 3. hluti), þ.e. þar til læknir kemur.
MYND 1
Eitrun af óætingarvöldum efnum verður vegna inntöku rangra eða of mikilla skammta af lyfjum, sveppum og matvælum sem hafa verið menguð af bakteríum úr paratyfus-hópnum.
Ef slík eitrun kemur fram þarf fyrst og fremst að tæma maga og þarma sjúklingsins. Úr tómum maga getur vökvi komist í þarmana á 10 m mín., en fast efni, eftir gæðum og magni, á 1-6 klukkustundum. Ef sjúklingurinn er með meðvitund, á að láta hann drekka um tvær matskeiðar af lækningakolum (fást í apótekum, blandað í glas af sódavatni; venjulegt vatn má líka nota). Eftir það á að örva uppköst hjá sjúklingnum (með því að kitla efri veg koksins með skeiðarskafti). Sama hvort uppköst takast eða ekki, eftir 3-4 m mínútur á að gefa sjúklingnum aftur 2 matskeiðar af lækningakolum með vatni. Vissulega þarf að kalla á lækni eða flytja sjúklinginn á sjúkrahús.
Eitrun af völdum ætandi (kaustískra) efna. Eitrun getur komið fram af tveimur gerðum af ætandi efnum: sýrum iii basum.
Við lút (kaústískt natrón, sóda, lúðarsalt) losnar slímhúðin af í bitum af vörum, á tungu, í munni, vélinda, maga og munnvatnið sem kemur út er venjulega blóðugt og slímugt við snertingu. Varir og tunga bólgna, sársauki kemur fram í koki, vélinda og maga, krampar og uppköst. Gefa skal slösuðum vegna lúts vatn með sítrónu eða ediki (1-2 matskeiðar af ediki í 5 dl vatns) eða 3%-na bórvatni, og síðan mjólk eða 1-2 matskeiðar af venjulegri, ætilegri olíu.
Merki um sýrueitrun í munni: ætandi áhrif og brunasár á slímhúðinni (brennisteinssýra veldur svörtum, saltsýra hvítum og saltpéturssýra gulum brunasárum). Munnvatnið sem rennur út er hrjúft viðkomu og hefur súrt bragð.
Sjúklingurinn hefur mikla magaverki, krampa og kastar upp. Gefa skal honum mjólk, olíu eða prótein (egg) allt þynnt með litlu vatni. Eftir það á að gefa honum 1-2 matskeiðar (teskeiðar) af brenndu magnesíumi þynntu í hálfu glasi af vatni svo hann drekki það í smáum sopum. Einstaklingum sem hafa verið eitruð af ætandi efnum er stranglega bannað að örva uppköst.
Mikilvægt! ef blóð er í því sem sjúklingurinn hefur kastað upp er bannað að örva frekar uppköst!
Skyndihjálp við raflost
Féla skal slasaða undan rafrásinni. Ef unnt er skal tafarlaust slökkva á rafleiðslunni úr rafrásinni með rofa, með því að fjarlægja öryggi eða með því að rjúfa leiðsluna. Rjúfa má aðeins með einangruðu verkfæri, t.d. með bút af þurru tré, eða í algjörri neyð með öxi með þurru skafti eða töng með einangruðu handfangi.
Í undantekningartilvikum skal gera skammhlaup. Björgunarmaðurinn verður skilyrðislaust að gæta að einangrun eigin handa og fóta og þess vegna verður hann að standa á einhverri plötu án nagla, á þurrum klútum eða á stól. Hann verður að verja hönd sína t.d. með ermi af yfirhöfn sinni, þurrum klút, gúmmí- eða nælonskóm.
Bjargvætturinn skal leggja einangrandi undirlag undir slasaðan, t.d. þurrar plötur eða tréáhöld án málmhluta, þurrar dúka eða PVC-plötur. Best er ef slasaði hoppar sjálfur og losar sig um leið frá snertingu við strauminn, eða ef bjargvætturinn lyftir slasaða eftir að hafa sjálfur einangrað sig frá jörðu. Við megum aðeins snerta slasaðan ef einangrunin er gallalaus. Fingur hins slasaða skal fjarlægja einn í einu og varlega frá snertingu og um leið vefja með þurrum dúk eða öðru efni.
Ef rafmagnsvírinn hefur vafist utan um slasaða, skal slíta strauminn með einangruðum höndum og festa endann á straumleiðandi vírnum svo hann valdi ekki frekari slysum.
Björgun skal, að sjálfsögðu, hefjast strax og án skilyrða, við megum ekki skilja slasaða eftir án hjálpar. Eftir rafmagnsrof skal leggja hinn slasaða lárétt, losa um fatnað hans og fjarlægja hann alveg af efri hluta líkamans, tryggja honum ljós og hreint loft. Höfuð hins slasaða má ekki hanga niður, heldur skal lyfta því lítillega og leggja eitthvað undir höfuðið (t.d. samanbrotinn frakka).
Ef hinn slasaði er meðvitundarlaus verður skilyrðislaust að reyna endurlífgun.
Athuga skal á meðan hvort munnur og nasir slasaða geti hleypt lofti í gegn. Fjarlægja skal munnvatn, matarleifar og tannprotesur. Það er bannað að hella vökva í munninn. Ef hinn slasaði andar ekki skal tafarlaust hefja gerviöndun. Endurlífgun má styðja með því að bursta ilinni, setja klystur eða skipta á því að hella volgu, þ.e. köldu vatni yfir brjóstkassa og kvið, en gerviöndun má ekki stöðva meðan á því stendur. Ef hinn slasaði rankar við sér verðum við áfram að hlúa að honum og megum ekki skilja hann eftir. Gefa skal honum einhvern heitan drykk (kaffi, te, áfengi o.s.frv.) en hann verður að vera í hálfniðurburðastöðu.
Samkvæmt reynslu má lítilsháttar og staðbundin meiðsli tímabundið láta liggja á milli hluta (síðar þarf að veita læknisaðstoð), en þeim sem blæða þarf strax að veita læknisaðstoð.
Spænir, flísar, rykagnir. Við getum fjarlægt ryk, flís eða skordýr úr auganu með því að draga neðra augnlokið niður og þurrka með hreinni grisju eða vasaklút. Ef hluturinn er undir efra augnlokinu, þá á að grípa efra augnlokið í miðjunni og draga það fram yfir neðra augnlokið þannig að augnhárin snerti innra borð efra augnloksins. Ef okkur tekst ekki að fjarlægja aðskotahlutinn á þennan hátt, skal ekki reyna frekar, heldur binda viðkomandi auga og leita læknisaðstoðar.
Aðskotahlut sem hefur farið upp í nefholið ættum við að reyna að fjarlægja með því að stífla aðra nösina og blása kröftuglega í nefið. Takist það ekki með þessum hætti, ber að leita læknishjálpar.
Útdrátt fremmandra hluta sem hafa komist í eyrað skal láta lækni eftir, því við tilraun til að fjarlægja þá getum við skaðað hljóðhimnuna. Ef skordýr hefur komist í eyrað, skal hella einni (lítilli) skeið af olíu, bræddu smjöri eða vatni í eyrað (í liggjandi stöðu) og halda 10-15 mnútur.
Líkami sem hefur komist í barka skulum við reyna að fjarlægja þannig að við biðjum hinn slasaða að anda djúpt og sláum honum rólega á bakið milli herðablaðanna. Ef hluturinn sem festist í barkanum er ekki beittur, á að gefa hinum slasaða vatn, og síðan brauðmylsnu (meču) og grautarrétti. Það er bannað að gefa í slíkum tilfellum hreinsiefni. Lækniseftirlit er nauðsynlegt.
Þyrni sem hefur komist undir nögl má aðeins reyna að fjarlægja ef sá hluti sem stendur út er nægilega langur til að við getum gripið hann með töng eða vasaklút. Ef tekist hefur að fjarlægja hann, á að láta sárið blæða lítillega og síðan smyrja það með joði og setja á það umbúðir.
Flutningur slasaðs
Flutningur slasaðs er ekki auðvelt verk og krefst þekkingar, aðgætni og viðeigandi líkamlegs styrks. Ófaglærður flutningur eykur sársauka slasaðs og gerir ástandið erfiðara.
Fyrst og fremst þarf að ganga úr skugga um hvort sjúklingurinn sé í slíku ástandi að hægt sé að flytja hann, og hann má flytja ef honum hefur verið veitt aðstoð samkvæmt reglum um fyrstu hjálp. Fyrir flutning þarf að draga úr blæðingu, leggja umbúðir á sárið og kyrrsetja brotin útlimi.
Ef leiðin á sjúkrahúsið er löng skal, ef kostur er, hressa slasaðan með tei eða kaffi. Forðast skal að gefa áfengi (koníak o.þ.h.). Við flutning skal hafa stöðugt eftirlit með slasaða og fylgjast með honum, og ef umbúðir eða spelka fyrir kyrrsetningu losna skal laga það tafarlaust. Komi til meðvitundarleysis eða veikrar hjartastarfsemi skal beita viðeigandi endurlífgunaraðferðum.
Flutningsaðferðin fer alltaf eftir tegund áverka og fjölda björgunarmanna, sem og eftir tegund tiltækra flutningsaðferða.
Lyfting og meðhöndlun sjúklings skal framkvæma af yfirvegun, ró og stillingu. Forðast verður allar snöggar hreyfingar. Föt slasaðs einstaklings mega ekki vera krumpuð, og þegar við lyftum honum skal lyfta honum frá þeirri hlið sem hann er ekki slasaður á.
Flutningur án hjálpartækja
Flutningur aðeins með einum björgunarmanni. Ef slasaði getur gengið á björgunarmaðurinn að halda honum aftan frá og aðstoða hann þannig. Ef hann getur ekki gengið eða er meðvitundarlaus skal flytja hann þannig að björgunarmaðurinn krjúpi við hlið hans, leggi aðra hönd undir handarkrikann og taki með hinni um undan hné, lyfti honum og beri hann.
Flutningur með tveimur björgunarmönnum. Slasaðan sem getur gengið skal styðja frá tveimur hliðum. Ef hann getur ekki gengið en er með meðvitund skal hann halda sér í björgunarmennina sem bera hann. Slasaðan í meðvitundarleysi skal flytja þannig að sterkari björgunarmaðurinn taki undir handarkrikana og leggi handleggina saman yfir brjóstkassann, en hinn staðsetur sig milli fótleggja slasaða og tekur undir hann neðan við hnén. Þeir verða að lyfta honum og bera hann samtímis.
Sending með hjálpartækjum
Flutningur á börum. Slasaðan skal leggja varlega á börurnar í liggjandi stöðu. Til þess þarf tvo aðila, en ef um er að ræða beinbrot í neðri útlimum, þrjá aðila. Björgunarmenn skulu standa öðrum megin við slasaða, lyfta honum samtímis og leggja hann á börurnar.
Lyftingu, hreyfingu af stað, stöðvun og niðursetningu börunnar verða allir bjargvættir að framkvæma samtímis, en þeir mega ekki ganga samtímis, því þá myndi börunni verða fyrir hristingi. Ef sjúklinginn þarf að flytja lengra, er gott að binda á hvorri hlið börunnar eitt belti sem bjargvættirnir leggja á axlirnar.
Flutningur slasaðs með handhægum hjálpartækjum. Ef við höfum ekki börur við hendina, getum við búið til flutningshjálp með improvísation. Ef þarf má leggja slasaðan á stiga, á tekin hurðarvæng, á borð og þannig flytja hann. Það sama má gera með teppi eða tjaldvæng. Við getum einnig búið til handhægar börur úr tveimur pokum af sömu breidd með því að leggja tvær rimlur af hæfilegri lengd eftir neðri brúnunum. Ef börur vantar er einnig hægt að flytja meðvitundarlausan sjúkling í stól. Björgunarmenn skulu staðsetja sig beggja vegna sjúklingsins, grípa um neðri hluta og bak stoðarinnar á stólnum og bera hann þannig.
Innihald fyrstu hjálpar kistunnar sem við mælum með:
Umbúðapakki, miðlungs
stk. 2
Umbúðasett, stórt
stk. 2
Bindingarsárabindi, 10 х 5 m
stk. 2
Sótthreinsuð grisja 1/2 m
stk. 2
Bómull, 25 g
pakka 2
Flat grisja skorin 6 x 6 cm
pakka 1
Blóðstöðvunarþrýstibindi
pakka 1
Hanzaplast, 4 cm × 1 m
pakka 1
Skæri
stk. 1
Hlíf fyrir skæri úr strigapoka
stk. 1
Joðampúlur
stk. 12
Kiðja amóníums
stk. 3
Minnisbók fyrir athugasemdir (40 blöð)
stk. 1
Leiðarvísir í fyrstu hjálp
stk. 1