Хемиска нега на автомобили
Заштита на автомобилски гуми
При подолго користење или при чување без употреба гумата станува крта, тврда и ја губи еластичноста. Овој процес е бавен, трае неколку години.
Состојбата на автомобилските гуми зависи, пред сè, од дејството на кислородот, озонот и ултравиолетовото зрачење. Топлината ги забрзува реакциите што ја разградуваат гумата.
Во напрегната состојба гумата побрзо старее, тоа значи токму при редовно користење. Најголеми непријатели на гумата се бакарот, кобалтот и манганот. И најмали количини од овие метали за кратко време ја напаѓаат и разоруваат гумата.
Да ги чуваме гумите од масло (маслото ги раствора), сончева светлина и топлина. Чувањето на гумите кога не се во употреба бара ладни и влажни простории, а пожелно е гумените површини да се премачкаат со хемиски заштитни средства.
За нега на гумите, добро е гумените површини да се премачкаат со 50%-процентна смеса од глицерин и вода, два до три пати.
Антифриз
Етиленгликолот е безбојна, проѕирна, сирупеста течност, без мирис. Точката на вриење е 197,2°C. (60%-ен воден раствор на етиленгликол се замрзнува на -40°C.)
Смеса за ладилник, за различни температури можеме да направиме, мешајќи вода со етиленгликол во следниве односи:
10% етиленгликол и 90% вода, се користи до -4°C,
20% етиленгликол и 80% вода, се користи до -9°C,
30% етиленгликол и 70% вода, се користи до -15°C,
40% етиленгликол и 60% вода, се користи до -24°C,
50% етиленгликол и 50% вода, се користи до -36°C.
За спречување на корозија, во секој литар од смесата ставаме 3-7 грама натриум-бензоат. Етиленгликолот е отровен!
Омекнување на водата за ладилник
Најдобро е ако се користи дождовница или дестилирана вода. Средно тврдата вода ја омекнуваме со 5 г изгаснат вар и 10 грама сода на 10 литри вода. По стоење од неколку часа, издвоениот талог се седиментира, така што лесно можеме да ја отсуредиме бистрата вода. Одвоената чиста вода ја ставаме во друга посуда, па дури потоа ја сипуваме во ладилникот.
Растворување на бигор
Ако забележиме издвојување на каменец во ладилникот, ставаме врел раствор на тринатриум-фосфат (Na3PO4), кој ќе го раствори издвоениот каменец.
На 100 литри вода ставаме 6 g тринатриум–фосфат, загревајќи го растворот на 80-90°C, ги миеме во текот на 3-4 часа ладилникот, оставајќи водата да циркулира во системот за ладење, потоа го испуштаме растворот и го миеме ладилникот со чиста вода. Ако е потребно, оваа постапка ја повторуваме неколку пати, додека каменецот целосно не се раствори.
Одмаглување
Искуството ни покажа дека металните и стаклените површини лесно се замаглуваат ако едната нивна страна се наоѓа на пониска температура. На другата, потопла страна тогаш лесно кондензира водена пареа. Ќе наведеме неколку рецепти за одмаглување на тие површини:
1. 100 г вода,
30 g глицерин,
3 g белка,
0,5 g натриум-бензоат.
2. 79 делови вода,
20 delovi glicerin,
1 дел албумин,
0,1 дел фенол.
3. 5 делови силиконско масло,
35 трихлор-етилена,
растворено во 60 делови бензин.
Полипласти
(пластични маси)
Иако се најмладите членови на големото семејство хемикалии што се користат во домаќинството, сепак веќе истиснале од употреба многу класични материи.
Нивната класификација е најдобро да се изврши според начинот на термичка обработка. Имено, едни при загревање омекнуваат, додека други при загревање стврднуваат. Првите се нарекуваат термопласти, вторите дуропласти. И дуропластите често можат со еднократно загревање да се доведат во полутечно состојба, (во калапи го примаат саканиот облик), но натамошното дејство на топлината неповратно ги претвора во цврста состојба. Со повторно загревање веќе не можеме да ги омекнеме.
Термопластите, со загревање омекнуваат - стануваат пластични - може да се обликуваат во калапи и со ладење се стврднуваат. Со повторно загревање повторно омекнуваат, и повторно може да се обликуваат. Ова повторно обликување може да се повтори безброј пати.
Термопласти
Полиетилен
Полиетиленот е полимер на етиленот. Проветрувачка, пластична материја, која при допир делува како да е мрсна. Не е отровна, одлично се спротивставува на дејството на хемикалии. Се топи на околу 105-110°C. На собна температура нема соодветен растворувач ниту лепило. Карактеристична употреба: електроизолациски материјали, неломливи садови, цевки, фолии. Не може да се обработува со режечки алати.
Полипропилен
Полимерот е пропилен. Сличен е на полиетиленот, но е покршлив и се топи на околу 180°C. Не одговара за рачно лиење, поради големата густина на растопената маса. Не е отровен, отпорен е на дејството на хемикалии. На собна температура е нерастворлив и не може да се лепи.
Употребата на полипропилен е слична на полиетиленот, но поради повисоката точка на топење и поголемата затегна цврстина може да се применува во поширока област. Така, кај садови и прибор што се стерилизираат, цевки за притисок, крилја на вентилатори и пропелери на моторни чамци, нескршливи кутии, играчки и сл. Сите овие предмети се изработуваат од полипропилен. За обработка со отстранување струготини е помалку погоден.
Полиметил акрилат
(Плексиглас)
Плексигласот е полимер на метилестар на акрилната киселина. Тоа е бистра, ретко кога обоена, од полистиролот нешто помалку крта материја. На 90°C почнува омекнувањето, а на 140-150°C може пластично да се обработува. Не е отровен, делумно е отпорен на дејството на киселини и бази. Најдобар растворувач е хлороформ, а истовремено и лепило. Одлично пропушта светлосни зраци. На пазарот доаѓа во вид на плочи, цевки, шипки. Трговското име на плексигласот произведен во Галеника Земун е кларит. Добро се обработува со сечни алати. По термичка обработка, кога ќе се олади, добро ја задржува примeната форма. Со повторно загревање се враќа во првобитната форма. Многу е погоден за мајсторисување во домаќинствата.
Полистирол
Полистиролот е полимер на винил–бензен. Безбоен, проѕирен или пропустлив за светлина. Омекнувањето започнува на околу 80°C, а температурата на обработка е околу 120-140°C, а на 200° веќе се разградува.
Не е отровен, киселините и алкалите го раствораат. Најдобар растворувач, односно лепило е бензолот. Веќе одамна познат и употребуван полипласт. Релативната кртливост, кршливост, инаку ја ограничува многу широката област на употребливост. Кутии, садови, играчки, копчиња, потоа чешли, рачки, акумулаторски кутии, фолии и слични производи се изработуваат од полистирен. Електричните својства, диелектричната отпорност и малите диелектрични загуби го прават одличен материјал во електротехниката. Бензолен раствор на полистирен е одлично лепило за хартија, одлично импрегнира и е водонепропустлив. Не се препорачува за обработка со сечење струготини.
Полиамид (најлон)
По хемиски состав е кондензационен производ на дикарбоксилни киселини и диамини. По структура е сличен на природните белковини. Многу е отпорен, жолтеникав, проѕирен. Точката на топење му е околу 140°C. Не е отровен, свежо растворен има горчлив вкус поради продуктите на распаѓање. Помалку е отпорен на дејство на хемикалии. Нема соодветен растворувач, се лепи со мравја, односно, оцетна киселина.
Најчесто се употребува за изработка на влакна. Со вбризгување и пресување, исто така, се изработуваат разни предмети. Полиамидните маси добро се обработуваат со отстранување струготини, особено при изработка на безшумни запчаници и осовини.
Поливинил-хлорид (PVC, mipolam)
По хемиски состав е полимер на винилхлорид. Тврд, безбоен смолест материјал. При користење се меша со помало–поголемо количество омекнувач (дибутил-фталат, диоктил-фталат). Во зависност од количината на омекнувач добиваме тврд PVC (Vinidur) или омекнат, еластичен производ (Mipolam). Одлично се спротивставува на дејството на хемикалии. Нема погоден растворувач, хлорираните растворувачи (јаглерод тетрахлорид, хлороформ, дихлороетан, циклогексанон) полека го раствораат. За лепење на пазарот доаѓа специјално PVC лепило. Релативно слабо се лепи со смеса 1:1 дихлороетан и циклогексанон.
Се употребува за: цевки (добро се обработува со отстранување струготини, со загревање станува свитлив) за водовод, канализација и сл., при изработка на садови за киселини и хемикалии. Омекнатиот PVC се употребува главно за изработка на фолии (кабаници, амбалажа, кеси). Врзувањето на PVC најчесто се врши со заварување со топол воздух. Омекнатите PVC фолии се врзуваат со комбинирање на заварување и лепење.
Политетрафлуороетилен (тефлон)
По хемиски состав е полимер на тетрафлуороетилен. Цврст, малку еластичен, безбоен, во потенок слој проѕирен. Поголемите блокови се млечно бели. Недостижните диелектрични својства, како и извонредните температурни својства, целосната нерастворливост, го прават овој материјал на места незаменлив. Меѓутоа, цената го прави тешко достапен. Индустриската обработка на тефлонот е доста тешка, а домашната обработка уште потешка. Нема растворувачи. Може да се лепи само со специјални лепила и тоа со мошне скромен успех. Може да се користи до 350°C, омекнува на околу 400-450°C.
Целулозен ацетат
Се произведува од природна целулоза (вати) со помош на оцетна киселина. Има сложен молекул, со променлив состав.
Цврст, отпорен материјал, но неотпорен на малку повисоки температури. Омекнувањето започнува на 60°С, се топи на 100–110°С. Провиден е, но пропустливоста не ја достигнува пропустливоста на полистиренот. Употребата е слична на полистиренот, но предметите од целулозен ацетат потешко се кршат. Не може да се бои толку успешно како полистиренот. Не е запалив, па затоа се користи за производство на филмови. Растворувачи се (во зависност од начинот на производство) ацетон, (хлороформ, дихлороетилен). Лепењето се врши најуспешно со концентриран раствор на оцетна киселина. Можна е термичка обработка и обработка со отстранување на струготини.
Нитроцелулоза (целулоид)
Се произведува од природна целулоза, под дејство на азотна киселина. Составена е од неуниформни, сложени молекули.
Слична на вата, многу запаллива, експлозивна супстанција. Добро се раствора во ацетон. Раствори, со додаток на омекнувачи (диетил–фталат, дибутил–фталат) се добро познатите лакови (нитролак, заппонлак, колодиумлак, дупколак).
Нитроцелулозата, измешана со камфор (10-30%), како омекнувач, е позната под името: целулоид. Оваа супстанција е една од првите пластмаси, со одлични својства (отпорна на удар, провидна, евтина, естетски привлечна), од секојдневната употреба е потисната единствено поради големата запалливост. При работа, обработка, треба да се постапува многу внимателно. Обработката се врши главно од плочести парчиња со сечење, лепење, свиткување. За лепење се користи ацетон.
Дуропласти
(Термостабилни полипласти)
Полипластите од оваа група се најрано пронајдени. При производството и употребата на овие материи карактеристични се две фази: најпрво се произведува термопласт, (со загревање омекнува), потоа масата се меша со »пунила« и така добиената супстанца е суровина за производство на разни артикли.
При понатамошната обработка, материјалот се обликува со пресување, вбризгување; под дејство на топлина стврднатиот полипласт веќе не може да се обработува со загревање, ниту е растворлив во растворувачи.
Фенопласт (бакелит)
Материјалот има изразен бакелитен мирис, а поради затворената боја на основната суровина не можат да се произведат предмети со посветли бои. До 170°С е отпорен на дејството на температурата, а потоа ја губи својата цврстина. На околу 400°С се распаѓа, јагленосува.
Во зависност од видот на „полнилата“ бакелитот е кршлив, жилав или ломлив. Најчесто се користи за технички цели: приклучоци, конектори, рачки, изолатори, кутии и сл. Не е погоден за сместување на прехранбени артикли. За обработка во домаќинството најпогодни се полупроизводи, слоевити плочи, цевки и прачки. Многу добро се лепи со епоксидни смоли.
Аминопласти (дорамин, никеplast)
Се произведува од формалдехид и карбамид. Производот е безбоен, без мирис, нетоксичен. Погоден е и за сместување на прехранбени артикли. Оваа чињеница, како и тоа што може да се користи во отворени бои, му дава голема предност. Инаку неговата употреба е слична на бакелитните смоли. Полупроизводи за користење во домаќинствата ретко доаѓаат на пазарот.
Полиестерни смоли (еластирол, поликон)
Се произведуваат со кондензација на дикарбонски киселини и дихидроксилни алкохоли. Од почетните суровини, една мора да содржи двојна врска. Настанатата смола се раствора во некој мономер. Оваа маса, слична на мед, под дејство на додадените катализатори и во зависност од видот и количината на тие катализатори, порано или подоцна, на собна температура или на повисоки температури зацврстува. Пред зацврстување може да се обои во разни бои. Идеална, но тешко се набавува. Одговара за производство на мали серии или поединечни артикли.
При обработка со леење, масата едноставно се истура во калапот, без притискање го исполнува калапот кој може да биде од гипс, дрво, восок, пластелин и сл. Треба само да се почека масата да се стврдне и готовиот дел може да се вади од калапот.
Според вториот постапок, стаклена или текстилна ткаенина се натопува со смола, се става на форма или калап. Така се произведуваат чамци, каросерии, заштитни кациги итн.
Скапоцени предмети, како што се археолошки примероци, подводни апарати и сл., можат многу успешно да се заштитат со провидна смола. Тврдата смола е многу погодна за обработка со отсекување струготини, добро се лепи со својот мономер, одлично се полира. Многу е отпорна на дејството на атмосферските влијанија и е одличен електричен изолатор.
Епоксидни смоли (епорезит, аралдит)
Според хемиската структура епокси-смолите можат да се вбројат меѓу полиэстерите. Така и нивната употреба во повеќето случаи одговара на употребата на полиэстери. Се произведуваат производи од течни до цврсти, со различна густина. Течните производи полесно се обработуваат, додека цврстите имаат донекаде подобри својства. Во зависност од катализаторот за умрежување, времето на стврднување на смолата може да биде во многу широки граници. Ако може така да се каже, тоа е уште подобар материјал за обработка од полиэстерите. За жал, исто така доста тешко се набавуваат.
Освен смоли за лиење, меѓу епоксидните смоли можат да се најдат одлични лепила. Овие лепила може да се користат за лепење на необични материјали, како: метал–метал, метал-стакло, стакло-стакло.