Автомобильге химиялық күтім
Автомобиль шиналарын қорғау
Ұзағырақ пайдаланғанда немесе қолданудан тыс сақтағанда резеңке морт, қатты болып, серпімділігін жоғалтады. Бұл процесс баяу, бірнеше жылға созылады.
Автокөлік шиналарының күйі, ең алдымен, оттегінің, озонның және ультракүлгін сәулеленудің әсеріне байланысты. Жылу резеңкені бұзатын реакцияларды жылдамдатады.
Керілген күйде резеңке тезірек қартаяды, яғни дәл тұрақты пайдаланғанда. Резеңкенің ең үлкен жаулары — мыс, кобальт және марганец. Осы металдардың аз ғана мөлшері де қысқа уақытта резеңкеге әсер етіп, оны бұзады.
Резеңкелерді майдан қорғаңыздар (май оларды ерітеді), күн сәулесінен және ыстықтан қорғаңыздар. Пайдаланылмайтын резеңкелерді сақтау үшін салқын және ылғалды бөлмелер қажет, ал резеңке беттерін химиялық қорғаныш құралдарымен қаптап қою да құпталады.
Резеңкені күту үшін резеңке беттерін 50%%-дық глицерин мен су қоспасымен екі-үш рет сүрткен дұрыс.
Антифриз
Этиленгликоль — түссіз, мөлдір, шәрбат тәрізді, иіссіз сұйықтық. Қайнау температурасы 197,2°C. (60%-лік сулы ерітіндісі -40°C-та қатады.)
Әртүрлі температураларға арналған салқындатқыш қоспаны су мен этиленгликольді мынадай қатынастарда араластыру арқылы дайындауға болады:
10% этиленгликоль және 90% су, -4°C дейін қолданылады,
20% этиленгликоль және 80% су, -9°C дейін қолданылады,
30% этиленгликоль және 70% су, -15°C-қа дейін қолданылады,
40% этиленгликоль және 60% су қоспасы, -24°C дейін қолданылады,
50% этиленгликоль мен 50% су қоспасы, -36°C-ге дейін қолданылады.
Коррозияның алдын алу үшін қоспаның әр литріне 3-7 грамм натрий бензоатын қосамыз. Этиленгликоль улы!
Салқындатқыш суын жұмсарту
Ең дұрысы жаңбыр суы немесе дистилденген су қолданылса. Орташа қатты суды 5 г сөндірілген әкпен және 10 грамм содамен 10 литр суға жұмсартады. Бірнеше сағат тұндырғаннан кейін бөлінген тұнба шөгеді, сондықтан мөлдір суды оңай құя аламыз. Бөлінген таза суды басқа ыдысқа құйып алып, содан кейін ғана салқындатқышқа құямыз.
Қақ еріту
Егер тоңазытқышта қақтың бөлініп жатқанын байқасақ, онда бөлініп шыққан қақты ерітетін тринатрий-фосфаттың (Na3PO4) ыстық ерітіндісін құямыз.
100 литр суға 6 г тринатрий–фосфат қосып, ерітіндіні 80-90°C дейін қыздырамыз, салқындатқышты су салқындату жүйесінде айнала беретіндей етіп 3-4 сағат бойы жуамыз, содан кейін ерітіндіні төгіп тастап, салқындатқышты таза сумен шайамыз. Қажет болса, бұл процедураны қақ толық ерігенше бірнеше рет қайталаймыз.
Булануын жою
Тәжірибе көрсеткендей, металл және шыны беттерінің бір жағы төмен температурада болса, олар оңай буланады. Онда екінші, жылырақ жағында су буы оңай конденсацияланады. Осындай беттерді буланудан тазартуға арналған бірнеше тәсілді келтірейік:
1. 100 g су,
30 г глицерин,
3 г жұмыртқа ағы,
0,5 г натрий бензоаты.
2. 79 су бөлігі,
20 глицерин бөлігі,
1 альбумин бөлігі,
0,1 фенол бөлігі.
3. 5 бөлік силикон майы,
35 трихлорэтилен,
бензиннің 60 бөлігіне ерітілген.
Полипласттар
(пластикалық массалар)
Үй шаруашылығында қолданылатын химиялық заттардың үлкен тобының ең жас мүшелері болғанымен, олар қазірдің өзінде көптеген классикалық заттарды қолданыстан ығыстырды.
Оларды жіктеуді жылумен өңдеу тәсілі бойынша жасаған дұрыс. Яғни, біреулері қыздырғанда жұмсарады, ал басқалары қыздырғанда қатаяды. Біріншілері термопласттар, екіншілері дуопласттар деп аталады. Дуопласттарды да көбіне бір рет қыздыру арқылы жартылай сұйық күйге көшіруге болады, (қалыптарда олар қажетті пішінді алады), бірақ жылудың әрі қарай әсері оларды қайтымсыз түрде қатты күйге өткізеді. Қайта қыздырғанда оларды енді жұмсарта алмаймыз.
Термопласттар қыздырғанда жұмсарады — пластикалы болады — қалыптарда пішінделіп, салқындатқанда қатаяды. Қайта қыздырғанда олар тағы да жұмсарып, қайтадан пішінделе алады. Бұл қайта пішіндеу сансыз рет қайталануы мүмкін.
Термопластар
Полиэтилен
Полиэтилен — этиленнің полимері. Ауа өткізгіш, пластик тектес зат, жанасқанда майлы сияқты әсер береді. Улы емес, химиялық әсерлерге өте төзімді. Шамамен 105-110°C температурада балқиды. Бөлме температурасында оған қолайлы еріткіш те, желім де жоқ. Қолданылуы: электр оқшаулағыш материалдар, сынбайтын ыдыстар, құбырлар, үлдірлер. Оны кескіш құралдармен өңдеуге болмайды.
Полипропилен
Полимер — пропиленнен жасалған. Ол полиэтиленге ұқсас, бірақ морттау және шамамен 180°C-та балқиды. Балқытылған массаның тығыздығы жоғары болғандықтан, қолмен құюға жарамайды. Улы емес, химиялық заттардың әсеріне төзімді. Бөлме температурасында ерімейді және желімдеуге келмейді.
Полипропиленді қолдану полиэтиленге ұқсас, бірақ балқу температурасы жоғары және созылу беріктігі көбірек болғандықтан, оны кеңірек аяда қолдануға болады. Мысалы, стерильденетін ыдыстар мен құрал-саймандарда, қысым құбырларында, желдеткіш қалақтарында және моторлы қайықтардың пропеллерлерінде, сынбайтын қораптарда, ойыншықтарда және т.б. Барлық осы бұйымдар полипропиленнен жасалады. Жоңқаны алып өңдеуге ол азырақ қолайлы.
Полиметил акрилат
(Плексиглас)
Плексиглас — акрил қышқылы метил эфирінің полимері. Бұл — мөлдір, сирек жағдайда ғана боялған, полистиролдан сәл азырақ сынғыш материал. 90°C температурада жұмсара бастайды, ал 140-150°C кезінде оны пластикалық түрде өңдеуге болады. Улы емес, қышқылдар мен сілтілердің әсеріне ішінара төзімді. Ең жақсы еріткіші — хлороформ, әрі желім де бола алады. Жарық сәулелерін өте жақсы өткізеді. Нарыққа тақта, құбыр, шыбық түрінде келеді. Галеника Земун өндірген плексигластың сауда атауы — клитир. Кесу құралдарымен жақсы өңделеді. Жылулық өңдеуден кейін, салқындатылған кезде, алынған пішінді жақсы сақтайды. Қайта қыздырғанда бастапқы пішініне келеді. Үй шаруасындағы ұсақ жөндеу жұмыстарына өте қолайлы.
Полистирол
Полистирол — винил-бензолдың полимері. Түссіз, мөлдір немесе жарық өткізгіш. Жұмсару шамамен 80°C температурасында басталады, өңдеу температурасы шамамен 120-140°C, ал 200°C-та ол уже ыдырай бастайды.
Улы емес, қышқылдар мен сілтілер оны ерітеді. Ең жақсы еріткіш, яғни желім - бензол. Полипласт ретінде бұрыннан белгілі және қолданылып келеді. Салыстырмалы морттығы, сынғыштығы оның әдетте өте кең қолданылу аясын шектейді. Қораптар, ыдыстар, ойыншықтар, түймелер, сондай-ақ тарақтар, тұтқалар, аккумулятор қораптары, үлдірлер және осыған ұқсас бұйымдар полистиролдан жасалады. Электрлік қасиеттері, диэлектрлік төзімділігі мен төмен диэлектрлік шығындары оны электротехникада тамаша материал етеді. Полистиролдың бензолдағы ерітіндісі қағазға арналған тамаша желім, өте жақсы сіңдіреді және су өткізбейді. Жоңқа алып өңдеуге ұсынылмайды.
Полиамид (нейлон)
Химиялық құрамы бойынша ол дикарбон қышқылдары мен диаминдердің конденсациялық өнімі болып табылады. Құрылымы жағынан табиғи белоктарға ұқсас. Өте берік, сарғыш, мөлдір. Балқу температурасы шамамен 140°C. Улы емес, жаңа ерітілген күйінде ыдырау өнімдеріне байланысты ащы дәмі бар. Химиялық әсерге төзімділігі төменірек. Қолайлы еріткіші жоқ, құмырсқа, не сірке қышқылымен жабысады.
Ол көбіне талшық өндіруде қолданылады. Құю және престеу арқылы да әртүрлі бұйымдар жасалады. Полиамид массалары жоңқа алып өңдеуге жақсы беріледі, әсіресе дыбыссыз тісті дөңгелектер мен біліктерді жасауда.
Поливинил–хлорид (PVC, mipolam)
Химиялық құрамы бойынша бұл винилхлоридтің полимері. Қатты, түссіз шайыр тәрізді материал. Қолдану кезінде аз-көп мөлшерде жұмсартқышпен (дибутилфталат, диоктилфталат) араластырылады. Жұмсартқыш мөлшеріне қарай қатты PVC (Vinidur) немесе жұмсартылған, серпімді өнім (Mipolam) алынады. Химиялық әсерге өте жақсы төтеп береді. Қолайлы еріткіші жоқ, хлорланған еріткіштер (көміртек тетрахлориді, хлороформ, дихлорэтан, циклогексанон) оны баяу ерітеді. Желімдеу үшін нарықта арнайы PVC желімі бар. Салыстырмалы түрде нашар түрде 1:1 дихлорэтан мен циклогексанон қоспасымен жабыстырылады.
Ол мыналар үшін қолданылады: құбырлар (жоңқаны алып өңдеуге жақсы келеді, қыздырғанда иілгіш болады) — су құбыры, кәріз және т.б. үшін, қышқылдар мен химиялық заттарға арналған ыдыстар жасауда. Жұмсартылған ПВХ негізінен үлдірлер жасауға қолданылады (жаңбыр жамылғылары, қаптама, қаптар). ПВХ көбіне ыстық ауа көмегімен дәнекерлеу арқылы біріктіріледі. Жұмсартылған ПВХ үлдірлері дәнекерлеу мен желімдеуді біріктіру арқылы жалғанады.
Политетрафторэтилен (тефлон)
Химиялық құрамы бойынша бұл — тетрафторэтилен полимері. Қатты, аздап серпімді, түссіз, жұқа қабатта мөлдір. Ірі блоктары сүттей ақ болады. Қол жетпес диэлектрлік қасиеттері, сондай-ақ ерекше температуралық қасиеттері мен толық ерімеушілігі бұл материалды кей жерде алмастырылмас етеді. Алайда оның қымбаттығы қолжетімділігін қиындатады. Тефлонды өнеркәсіптік өңдеу едәуір қиын, ал үй жағдайында өңдеу бұдан да қиын. Ешбір еріткіші жоқ. Жабыстыруға тек арнайы желімдер арқылы ғана болады және соның өзінде нәтижесі өте мардымсыз. 350°C-қа дейін қолдануға болады, шамамен 400-450°C-та жұмсарады.
Целлюлозды ацетат
Ол сірке қышқылының көмегімен табиғи целлюлозадан (мақтадан) өндіріледі. Құрамы өзгермелі, күрделі молекуласы бар.
Қатты, төзімді материал, сәл жоғары температураларда төзімсіз. Жұмсару 60°С-та басталады, 100–110°С-та ериді. Мөлдір, бірақ өткізгіштігі полистиролдың өткізгіштігіне жетпейді. Қолданылуы полистиролға ұқсас, бірақ целлюлоза ацетатынан жасалған бұйымдар қиынырақ сынады. Оны полистирол сияқты жақсы бояуға болмайды. Жанбайды, сондықтан пленкалар өндіру үшін қолданылады. Еріткіштері (өндіру тәсіліне байланысты) ацетон, (хлороформ, дихлорэтилен). Желімдеу ең жақсысы концентрленген сірке қышқылы ерітіндісімен орындалады. Жылумен өңдеу және жоңқалап өңдеу мүмкін.
Нитроцеллюлоза (целлулоид)
Ол табиғи целлюлозадан азот қышқылының әсерімен өндіріледі. Ол біртекті емес, күрделі молекулалардан тұрады.
Мақтаға ұқсас, өте жанғыш, жарылғыш зат. Ол ацетонда жақсы ериді. Жұмсартқыштар (диэтил-фталат, дибутил-фталат) қосылған ерітінділер жақсы белгілі лактар болып табылады (нитролак, заппонлак, коллодий лак, дуколак).
Камфорамен (10-30%), жұмсартқыш ретінде араластырылған нитроцеллюлоза мына атаумен белгілі: целлулоид. Бұл зат тамаша қасиеттері бар алғашқы полипластардың бірі (соққыға төзімді, мөлдір, арзан, эстетикалық тартымды), алайда жоғары жанғыштығына байланысты күнделікті қолданудан ығыстырылған. Жұмыс істегенде, өңдеу кезінде өте сақ болу керек. Өңдеу негізінен қаңылтыр бөлшектерден кесу, желімдеу, ию арқылы жүргізіледі. Желімдеу үшін ацетон қолданылады.
Дуропласттар
(Термотұрақты полипластар)
Осы топқа жататын полипластар ең ерте табылған. Бұл материалдарды өндіру мен қолдануда екі кезең тән: алдымен термопласт өндіріледі (қыздырғанда жұмсарады), содан кейін масса »толтырғыштармен« араластырылады да, осылай алынған зат әртүрлі бұйымдарды өндіруге арналған шикізатқа айналады.
Кейінгі өңдеу кезінде материал престеу, бүрку арқылы қалыпқа келтіріледі; жылудың әсерінен қатайған полипластты енді қыздыру арқылы өңдеуге болмайды, әрі ол еріткіштерде де ерімейді.
Фенопласт (бакелит)
Материалдың айқын бакелит иісі бар, ал бастапқы шикізаттың қою түсті болуына байланысты ашығырақ түсті бұйымдар жасау мүмкін емес. 170°С-қа дейін температура әсеріне төзімді, одан кейін беріктігін жоғалтады. Шамамен 400°С-та ыдырайды, көмірленеді.
Құйманың түріне қарай бакелит сынғыш, иілгіш немесе морт болады. Ол негізінен техникалық мақсаттарда қолданылады: розеткалар, қосқыштар, тұтқалар, оқшаулағыштар, қораптар және т.б. Тамақ өнімдерін сақтауға жарамсыз. Үй жағдайында өңдеу үшін жартылай фабрикаттар, қабатты тақталар, құбырлар және шыбықтар ең қолайлы. Эпоксидті шайырлармен өте жақсы жабысады.
Аминопласттар (дорамин, нике пласт)
Ол формальдегид пен карбамидтен өндіріледі. Өнім түссіз, иіссіз, улы емес. Ол тағам өнімдерін сақтауға да қолайлы. Бұл жайт, сондай-ақ оны ашық түстерде қолдануға болатындығы оған үлкен артықшылық береді. Әйтпесе, оның қолданылуы бакелит шайырларына ұқсас. Тұрмыста қолдануға арналған жартылай фабрикаттар нарыққа сирек түседі.
Полиэфирлі шайырлар (эластирол, поликон)
Олар дикарбон қышқылдары мен екі атомды спирттердің конденсациялануы арқылы өндіріледі. Бастапқы шикізаттардың біреуі қос байланысқа ие болуы тиіс. Түзілген шайыр қандай да бір мономерде ериді. Бал секілді бұл масса қосылған катализаторлардың әсерінен және сол катализаторлардың түрі мен мөлшеріне байланысты, ертерек не кешірек, бөлме температурасында немесе жоғары температураларда қатады. Қатайғанға дейін оны түрлі түстермен бояуға болады. Идеалды, бірақ табуы қиын. Шағын сериялар немесе жеке бұйымдар өндірісіне жарайды.
Құю арқылы өңдеу кезінде қоспа қалыпқа жай ғана құйылады да, басып тығыздамай-ақ гіпстен, ағаштан, балауыздан, пластилиннен және т.б. жасалған қалыпты толтырады. Тек қоспаның қатаюын күту керек, содан кейін дайын бөлшекті қалыптан алуға болады.
Екінші тәсіл бойынша шыны немесе тоқыма мата шайырмен сіңіріледі де, қалыпқа немесе қалыпқа салынады. Осылайша қайықтар, кузовтар, қорғаныш каскалар және т.б. өндіріледі.
Археологиялық үлгілер, су асты құрылғылары және т.б. сияқты қымбат бұйымдарды мөлдір шайырмен өте сәтті қорғауға болады. Қатты шайыр жоңқа алумен өңдеуге өте қолайлы, өз мономерімен жақсы желімденеді, тамаша жылтыратылады. Ол атмосфералық әсерлерге өте төзімді және керемет электр оқшаулағышы болып табылады.
Эпоксидті шайырлар (эпорезит, аралдит)
Химиялық құрылымы бойынша эпоксидті шайырларды полиэфирлер қатарына жатқызуға болады. Сондықтан олардың көп жағдайда қолданылуы да полиэфирлерді қолдануға сәйкес келеді. Әртүрлі тұтқырлықтағы сұйықтан бастап қатты өнімдерге дейін шығарылады. Сұйық өнімдерді өңдеу оңайырақ, ал қатты өнімдердің қасиеттері біршама жақсырақ. Торландыру катализаторына байланысты шайырдың қатаю уақыты өте кең шектерде болуы мүмкін. Айтуға келсе, олар өңдеуге полиэфирлерден де жақсырақ материал. Өкінішке қарай, оларды табу да едәуір қиын.
Құюға арналған шайырлардан бөлек, эпоксидті шайырлардың ішінде тамаша желімдер де бар. Бұл желімдерді әдеттен тыс материалдарды жабыстыру үшін қолдануға болады, мысалы: металл–металл, металл–әйнек, әйнек–әйнек.