نگهداری شیمیایی خودرو
حفاظت از تایرهای خودرو
در صورت استفاده طولانیمدت یا نگهداری بدون استفاده، لاستیک شکننده و سخت میشود و خاصیت کشسانی خود را از دست میدهد. این فرایند کند است و چندین سال طول میکشد.
وضعیت لاستیکهای خودرو، در درجه نخست، به اثر اکسیژن، اوزون و تابش فرابنفش بستگی دارد. گرما واکنشهایی را که لاستیک را تخریب میکنند، تسریع میکند.
لاستیک در حالت تحت تنش سریعتر پیر میشود، یعنی دقیقاً هنگام استفاده منظم. بزرگترین دشمنان لاستیک، مس، کبالت و منگنز هستند. حتی مقادیر بسیار اندک این فلزات در مدت کوتاهی به لاستیک حمله میکنند و آن را از بین میبرند.
لاستیکها را از روغن (روغن آنها را حل میکند)، نور خورشید و گرما محافظت کنیم. نگهداری لاستیکهای خارج از مصرف نیازمند فضاهای سرد و مرطوب است و بهتر است سطحهای لاستیکی با مواد شیمیایی محافظ پوشانده شوند.
برای نگهداری لاستیکها، خوب است سطوح لاستیکی را دو تا سه بار با مخلوط گلیسیرین و آب به غلظت 50% درصد بپوشانید.
ضدیخ
اتیلنگلیکول مایعی شربتی، بیرنگ، شفاف و بیبو است. نقطهٔ جوش آن 197,2°C است. (محلول آبی 60%-ی آن در دمای -40°C منجمد میشود.)
برای دماهای مختلف میتوانیم مخلوطِ ضدیخ را با مخلوط کردنِ آب و اتیلنگلیکول در نسبتهای زیر تهیه کنیم:
10% اتیلنگلیکول و 90% آب، تا -4°C بهکار میرود،
20% اتیلنگلیکول و 80% آب، تا دمای -9°C قابل استفاده است،
30% اتیلنگلیکول و 70% آب، تا -15°C به کار میرود،
40% اتیلنگلیکول و 60% آب، تا -24°C استفاده میشود،
50% اتیلنگلیکول و 50% آب، تا -36°C بهکار میرود.
برای جلوگیری از خوردگی، در هر لیتر از مخلوط 3-7 گرم سدیم بنزوات میریزیم. اتیلنگلیکول سمی است!
نرمسازی آب خنککننده
بهتر است از آب باران یا آب مقطر استفاده شود. آبهای با سختی متوسط را با 5 گرم آهکِ شکفته و 10 گرم سودا در 10 لیتر آب نرم میکنیم. پس از چند ساعت ماندن، رسوب جداشده تهنشین میشود، بهطوری که میتوانیم بهآسانی آب زلال را جدا کنیم. آب پاکِ جداشده را در ظرف دیگری میریزیم و فقط سپس آن را در یخچال میریزیم.
حل کردن رسوبات آهکی
اگر رسوب آهک را در یخچال مشاهده کنیم، محلول داغِ تریسدیم فسفات (Na3PO4) را میریزیم که رسوب آهک جداشده را حل خواهد کرد.
برای 100 لیتر آب، 6 گرم تریسدیمفسفات میریزیم و محلول را تا 80-90°C گرم میکنیم؛ در مدت 3-4 ساعت رادیاتور را میشوییم، بهطوریکه آب در سیستم خنککننده به گردش درآید؛ سپس محلول را تخلیه کرده و رادیاتور را با آب تمیز میشوییم. در صورت نیاز، این عمل را چند بار تکرار میکنیم تا رسوب آهک کاملاً حل شود.
رفع بخارگرفتگی
تجربه نشان داده است که سطوح فلزی و شیشهای، اگر یکی از طرفهای آنها در دمای پایینتری قرار داشته باشد، بهراحتی مهآلود میشوند. در آنصورت، بخار آب بهسادگی در سمت دیگر، یعنی سمت گرمتر، تقطیر میشود. چند دستور برای برطرفکردن مه از این سطوح را ذکر میکنیم:
1. 100 g آب،
30 گرم گلیسرین،
3 گرم سفیدهٔ تخممرغ،
0,5 g بنزواتِ سدیم.
2. 79 قسمت آب،
20 قسمت گلیسیرین،
1 جزء آلبومین,
0,1 قسمت فنول.
3. 5 بخش روغن سیلیکون،
35 تریکلرواتیلن،
حلشده در 60 بخش بنزین.
پلیپلاستها
(تودههای پلاستیکی)
با آنکه جوانترین اعضای خانوادهٔ بزرگ مواد شیمیاییِ مورد استفاده در خانه هستند، با این حال از پیش، بسیاری از مواد کلاسیک را از مصرف کنار زدهاند.
بهتر است طبقهبندی آنها بر اساس روشِ عملیات حرارتی انجام شود. یعنی برخی با گرمکردن نرم میشوند، در حالی که برخی دیگر با گرمکردن سخت میشوند. گروه نخست ترموپلاست و گروه دوم دوروپلاست نام دارند. دوروپلاستها را نیز اغلب میتوان با یکبار گرمکردن به حالت نیمهروان درآورد (در قالبها شکلِ موردنظر را میپذیرند)، اما ادامهٔ اثر گرما آنها را بهطور برگشتناپذیر به حالت جامد میبرد. با گرمکردنِ دوباره دیگر نمیتوان آنها را نرم کرد.
ترموپلاستها با گرم شدن نرم میشوند - پلاستیک میگردند - میتوان آنها را در قالب شکل داد و با سرد شدن سخت میشوند. با گرم کردن دوباره باز هم نرم میشوند و دوباره میتوان آنها را شکل داد. این شکلدهیِ مجدد را میتوان بیشمار بار تکرار کرد.
ترموپلاستها
پلیاتیلن
پلیاتیلن پلیمرِ اتیلن است. مادهای پلاستیکی و نفوذپذیر به هوا که هنگام لمس مانند چرب به نظر میرسد. سمی نیست و در برابر اثر مواد شیمیایی بسیار مقاوم است. در حدود 105-110°C ذوب میشود. در دمای اتاق نه حلال مناسبی دارد و نه چسبی. کاربردهای شاخص: مواد عایق الکتریکی، ظروف نشکن، لولهها، فیلمها. نمیتوان آن را با ابزارهای برشی ماشینکاری کرد.
پلیپروپیلن
پلیمرِ پروپیلن است. شبیه پلیاتیلن است، اما تردتر بوده و در حدود 180°C ذوب میشود. برای قالبریزی دستی مناسب نیست، به دلیل چگالی زیادِ توده مذاب. سمی نیست و در برابر اثر مواد شیمیایی مقاوم است. در دمای اتاق نامحلول است و نمیتوان آن را چسباند.
کاربرد پلیپروپیلن شبیه پلیاتیلن است، اما بهدلیل نقطهٔ ذوب بالاتر و مقاومت کششی بیشتر، میتوان آن را در دامنهٔ وسیعتری به کار برد. به این ترتیب برای ظروف و ابزارهایی که استریل میشوند، لولههای تحت فشار، پرههای پنکه و پروانهٔ قایقهای موتوری، جعبههای نشکن، اسباببازیها و مانند آن. همهٔ این اشیا از پلیپروپیلن ساخته میشوند. برای ماشینکاری برادهبردار مناسبیت کمتری دارد.
پلیمتیل آکریلات
(شیشهٔ پلکسی)
پلکسیگلاس پلیمرِ متیلاِسترِ اسید اکریلیک است. این ماده شفاف، بهندرت رنگی، و کمی کمشکنندهتر از پلیاستایرن است. در 90°C نرم شدن آغاز میشود و در 140-150°C میتوان آن را بهصورت پلاستیکی شکل داد. سمی نیست، و تا حدی در برابر اثر اسیدها و بازها مقاوم است. بهترین حلال آن کلروفرم است و در عین حال چسب نیز هست. نور را بهطور فوقالعادهای عبور میدهد. در بازار به صورت ورق، لوله و میله عرضه میشود. نام تجاری پلکسیگلاس تولیدشده در Galenika Zemun، کلیرت است. با ابزار برشی بهخوبی ماشینکاری میشود. پس از عملیات حرارتی، وقتی سرد شود، شکل پذیرفتهشده را بهخوبی حفظ میکند. با گرمکردن دوباره به شکل اولیه بازمیگردد. برای کارهای دستی در خانه بسیار مناسب است.
پلیاستیرن
پلیاستایرن پلیمری از وینیل-بنزن است. بیرنگ، شفاف یا نیمهشفاف. نرمشدن از حدود 80°C آغاز میشود و دمای فرآوری حدود 120-140°C است، و در 200° دیگر تجزیه میشود.
سمی نیست و اسیدها و قلیاها آن را حل میکنند. بهترین حلال، یعنی چسب، بنزن است. پلیپلاستی است که از دیرباز شناخته شده و به کار رفته است. تردی نسبی و شکنندگی، با این حال حوزهٔ مصرف بسیار گستردهٔ آن را محدود میکند. جعبهها، ظروف، اسباببازیها، دکمهها، سپس شانهها، دستگیرهها، جعبههای باتری، فیلمها و محصولات مشابه از پلیاستایرن ساخته میشوند. خواص الکتریکی، استقامت دیالکتریک و تلفات دیالکتریک کم، آن را به مادهای عالی در مهندسی برق تبدیل میکند. محلول بنزنی پلیاستایرن چسبی عالی برای کاغذ است، بهخوبی نفوذدهنده است و در برابر آب نفوذناپذیر است. برای ماشینکاری برادهبردار توصیه نمیشود.
پلیآمید (نایلون)
از نظر ترکیب شیمیایی، محصول چگالشِ اسیدهای دیکاربوکسیلیک و دیآمینهاست. از نظر ساختار، شبیه پروتئینهای طبیعی است. بسیار مقاوم، زردفام و شفاف است. نقطه ذوب آن حدود 140°C است. سمی نیست، و محلول تازه آن بهدلیل محصولات تجزیه طعمی تلخ دارد. در برابر اثر مواد شیمیایی کمتر مقاوم است. حلال مناسبی ندارد و با اسید فرمیک یا بهعبارتی اسید استیک چسبانده میشود.
بیشتر برای تولید الیاف به کار میرود. با تزریق و پرسکاری نیز انواع گوناگون قطعات ساخته میشوند. تودههای پلیآمیدی بهخوبی با برادهبرداری ماشینکاری میشوند، بهویژه در ساخت چرخدندهها و محورهای بیصدا.
پلیوینیل–کلراید (PVC، میپولام)
از نظر ترکیب شیمیایی، پلیمر وینیلکلرید است. مادهای سخت و بیرنگِ رزینی. هنگام استفاده با مقدار کم تا زیاد نرمکننده (دیبوتیلفتالات، دیاکتیلفتالات) مخلوط میشود. بسته به مقدار نرمکننده، PVC سخت (Vinidur) یا محصول نرم و الاستیک (Mipolam) به دست میآید. در برابر اثر مواد شیمیایی مقاومت بسیار خوبی دارد. حلال مناسبی ندارد؛ حلالهای کلردار (تتراکلرید کربن، کلروفرم، دیکلرواتان، سیکلوهگزانون) آن را بهتدریج حل میکنند. برای چسباندن، چسب ویژه PVC در بازار عرضه میشود. با مخلوط 1:1 دیکلرواتان و سیکلوهگزانون نسبتاً ضعیف میچسبد.
برای: لولهها (بهخوبی با برادهبرداری ماشینکاری میشود، با گرمکردن انعطافپذیر میگردد) برای آبرسانی، فاضلاب و مانند آن، در ساخت ظرفها برای اسیدها و مواد شیمیایی به کار میرود. PVC نرمشده در درجه نخست برای ساخت فیلمها استفاده میشود (بارانی، بستهبندی، کیسهها). اتصال PVC معمولاً با جوشکاری به کمک هوای گرم انجام میشود. فیلمهای PVC نرمشده با ترکیب جوشکاری و چسباندن به هم متصل میشوند.
پلیتترافلوئورواتیلن (تفلون)
از نظر ترکیب شیمیایی، پلیمر تترافلوئور–اتیلن است. سخت، کمی الاستیک، بیرنگ و در لایه نازک شفاف. بلوکهای بزرگتر شیریرنگِ سفید هستند. ویژگیهای دیالکتریک دستنیافتنی و نیز ویژگیهای دمایی ممتاز، و نامحلولبودن کامل، این ماده را در برخی موارد بیبدیل میکند. با این حال، قیمت تمامشده آن را به مادهای دشوار برای دسترسی تبدیل میکند. فرآوری صنعتی تفلون تا حدی دشوار است و فرآوری خانگی آن دشوارتر. حلالی ندارد. چسباندن آن فقط با چسبهای ویژه و آن هم با موفقیت بسیار محدود ممکن است. میتوان از آن تا 350°C استفاده کرد، و در حدود 400-450°C نرم میشود.
استات سلولزی
از سلولز طبیعی (پنبه) به کمک اسید استیک تولید میشود. مولکولی پیچیده با ترکیب متغیر دارد.
مادهای سخت و مقاوم، اما در دماهای کمی بالاتر مقاوم نیست. نرمشدن از 60°С آغاز میشود، و در 100–110°С ذوب میشود. شفاف است، اما شفافیت آن به شفافیت پلیاستایرن نمیرسد. کاربرد آن مشابه پلیاستایرن است، اما اشیای ساختهشده از استات سلولز سختتر میشکنند. نمیتوان آن را به خوبی پلیاستایرن رنگ کرد. اشتعالپذیر نیست، از این رو برای تولید فیلم به کار میرود. حلالها عبارتاند از (بسته به روش تولید) استون، (کلروفرم، دیکلرواتیلن). چسباندن با محلول غلیظ اسید استیک با بیشترین موفقیت انجام میشود. عملیات حرارتی و ماشینکاری برادهبردار ممکن است.
نیتروسلولز (سلولوئید)
از سلولز طبیعی، بهوسیلهٔ اسید نیتریک تولید میشود. از مولکولهای نامتجانس و پیچیده تشکیل شده است.
مادهای شبیه پنبه، بسیار قابل اشتعال و انفجاری. بهخوبی در استون حل میشود. محلولها، با افزودن نرمکنندهها (دیاتیلفتالات، دیبوتیلفتالات) بهخوبی بهعنوان لاکها شناخته شدهاند (نیترولاک، زاپونلاک، کلوژیوملاک، دوکولاك).
نیتروسلولز، مخلوطشده با کافور (10-30%)، بهعنوان نرمکننده، با نامِ سلولوئید شناخته میشود. این ماده یکی از نخستین پلیپلاستهاست، با ویژگیهای عالی (مقاوم در برابر ضربه، شفاف، ارزان، از نظر زیباییپسند مطلوب)، و تنها به دلیل اشتعالپذیریِ بسیار از مصرفِ روزمره کنار گذاشته شد. هنگام کار و پردازش باید بسیار بااحتیاط عمل کرد. پردازش عمدتاً از قطعاتِ تخت، با برش، چسباندن و خمکردن انجام میشود. برای چسباندن از استون استفاده میشود.
ترموستها
(پلیپلاستهای ترموست)
پلیپلاستهای این گروه زودتر از همه کشف شدند. در تولید و کاربرد این مواد، دو مرحله مشخص وجود دارد: ابتدا ترموپلاست تولید میشود (با گرمکردن نرم میشود)، سپس ماده با «پرکنندهها» مخلوط میشود و ماده حاصل، ماده اولیه برای تولید انواع کالاها است.
در ادامهٔ فرآوری، ماده با پرسکاری و تزریق شکل داده میشود؛ پلیپلاستی که بهوسیله حرارت سخت شده است دیگر با گرم کردن قابل فرآوری نیست و در حلالها نیز محلول نیست.
فنوپلاست (باکلیت)
این ماده بوی مشخص باکلیت دارد و بهسبب رنگ تیرهٔ مادهٔ اولیه، نمیتوان اشیایی با رنگهای روشنتر تولید کرد. تا 170°С در برابر اثر دما مقاوم است، سپس استحکام خود را از دست میدهد. در حدود 400°С تجزیه میشود و زغال میگردد.
بسته به نوع «پرکننده»، باکلیت میتواند ترد، چقرمه یا شکننده باشد. عمدتاً برای مقاصد فنی بهکار میرود: پریزها، اتصالدهندهها، دستهها، عایقها، جعبهها و مانند اینها. برای نگهداری مواد غذایی مناسب نیست. برای کار در خانه، نیمهساختهها، ورقهای لایهای، لولهها و میلهها مناسبترند. با رزینهای اپوکسی بسیار خوب میچسبد.
آمینوپلاستها (doramin, nikeplast)
از فرمالدهید و کاربامید تولید میشود. محصول بیرنگ، بیبو و غیرسمی است. برای نگهداری مواد غذایی نیز مناسب است. این ویژگی، و نیز امکان استفاده از آن در رنگهای روشن، مزیت بزرگی به آن میدهد. در غیر این صورت، کاربرد آن مشابه رزینهای باکلیتی است. نیمهفرآوردههای مورد استفاده در خانه بهندرت به بازار میآیند.
رزینهای پلیاستر (الاستیرول، پولیکون)
از تراکم اسیدهای دیکربوکسیلیک و الکلهای دیهیدروکسیلیک تولید میشوند. از مواد اولیهٔ آغازین، یکی باید دارای پیوند دوگانه باشد. رزین حاصل در یک مونومر حل میشود. این تودهٔ شبیه عسل، تحت اثر کاتالیزورهای افزودهشده و بسته به نوع و مقدار آن کاتالیزورها، زودتر یا دیرتر، در دمای اتاق یا در دماهای بالاتر سخت میشود. پیش از سختشدن میتوان آن را به رنگهای گوناگون رنگآمیزی کرد. ایدهآل است، اما بهسختی تهیه میشود. برای تولید سریهای کوچک یا اقلام منفرد مناسب است.
در فرآیند ریختهگری، ماده بهسادگی در قالب ریخته میشود و بدون اعمال فشار، قالب را پر میکند؛ قالب میتواند از گچ، چوب، موم، خمیر مجسمهسازی و مانند آن باشد. تنها باید صبر کرد تا ماده سخت شود و سپس قطعه آماده را میتوان از قالب خارج کرد.
طبق روش دیگر، پارچه شیشهای یا نساجی به رزین آغشته میشود و روی فرم یا قالب قرار میگیرد. بدین ترتیب قایقها، بدنهها، کلاهخودهای حفاظتی و غیره تولید میشوند.
اشیای گرانبها، مانند نمونههای باستانشناسی، تجهیزاتِ زیرآبی و مانند آنها، را میتوان با رزینِ شفاف بهخوبی محافظت کرد. رزینِ سخت برای ماشینکاریِ برادهبردار بسیار مناسب است، به مونومرِ خودِ آن بهخوبی میچسبد و بهخوبی صیقل میخورد. در برابرِ اثراتِ عواملِ جوی بسیار مقاوم است و عایقِ الکتریکیِ بسیار خوبی است.
رزینهای اپوکسی (اپورزیت، آراالدیت)
از نظر ساختار شیمیایی، رزینهای اپوکسی را میتوان در ردیف پلیاسترها طبقهبندی کرد. از این رو، کاربرد آنها در بیشتر موارد نیز با کاربرد پلیاسترها همخوان است. این مواد از حالت مایع تا حالت جامد و با گرانرویهای گوناگون تولید میشوند. محصولات مایع بهتر پردازش میشوند، در حالی که انواع جامد تا اندازهای خواص بهتری دارند. بسته به کاتالیزورِ شبکهایسازی، زمان سختشدن رزین میتواند در گسترهای بسیار وسیع قرار گیرد. اگر بتوان چنین گفت، این ماده حتی از پلیاسترها نیز برای کار مناسبتر است. متأسفانه تهیهٔ آنها نیز به همان اندازه دشوار است.
علاوه بر رزینهای ریختگی، در میان رزینهای اپوکسی چسبهای عالی نیز یافت میشود. این چسبها را میتوان برای چسباندن مواد غیرمعمولی مانند: فلز-فلز، فلز-شیشه، شیشه-شیشه به کار برد.