Nawet przy najbardziej ostrożnej pracy może się zdarzyć, że skaleczymy rękę dłutem, podczas pracy z chemikaliami wdychamy trujący gaz albo przy pracach montażowych spadniemy z drabiny.
Najczęstsze wypadki i środki ostrożności
Oparzenia. Miejsca, czynności i środki niebezpieczne: kuchnia, pralnia, łazienka; topienie tłuszczu, spawanie; żelazka, piece, niesprawne grzejniki, kuchenki elektryczne. Szczególnie łatwopalne materiały: benzyna, eter, alkohol, terpentyna, zwłaszcza jako środki czyszczące i środki do zwalczania owadów.
Środki ostrożności: nie wolno gromadzić odpadków, papieru gazetowego, szmat; nie wolno pozostawiać popiołu w drewnianym pojemniku lub koszu; na kuchenkach i piecach naczynia do gotowania należy tak ustawiać, aby ich uchwyty (rączki) nie były skierowane ku polu; ze środkami czyszczącymi łatwopalnymi postępować bardzo ostrożnie; ognia ani otwartego płomienia nie wolno pozostawiać bez nadzoru.
Zatrucie tlenkiem węgla, dymem. Prasowanie żelazkiem na węgiel, piec z nieprawidłowym spalaniem albo piec zamknięty przedwcześnie, niesprawne kominy.
Środki ostrożności: kominy i kuchenki należy stale kontrolować i czyścić; prasować żelazkiem na węgiel przy otwartym oknie; nie wolno palić w łóżku; jeśli parkujemy samochód w garażu, należy potem na pewien czas pozostawić otwarte.
Zatrucie gazami, wybuch gazu. Usterki przewodów gazu świetlnego. nieprawidłowe obsługiwanie podgrzewaczy wody (bojlerów), niesprawne lub niezamknięte zawory. Trzy rodzaje zagrożeń: wybuch, pożar, zatrucie gazami.
Najgroźniejszym składnikiem gazu świetlnego jest tlenek węgla. Objawy zatrucia to: bladość, ból głowy, osłabienie, zawroty głowy, drętwienie kończyn, wymioty, biegunka, senność, okresowe drżenia mięśni, omdlenie. Ostatecznie, wskutek porażenia narządów oddechowych, może nastąpić śmierć.
Jeśli zatrucie rozwija się stopniowo, w dłuższym okresie czasu (np. gdy w mieszkaniu powoli i stale ulatnia się gaz), objawy są następujące: charakterystyczna blada, niebieskawoszara barwa twarzy, osłabienie mięśni, zmęczenie, drżenia nerwowe, drżenie ust, rąk i nóg, omdlenie (zwłaszcza przy wstawaniu), osłabienie słuchu i wzroku, niepewny chód, pogorszenie pamięci i zdolności koncentracji, niepokój oraz osłabienie siły woli.
Środki ostrożności: jeśli wyczuwamy zapach gazu, należy natychmiast otworzyć drzwi i okna, dłużej przewietrzyć pomieszczenie, nie wolno zapalić zapałki, zabronione jest włączanie oświetlenia elektrycznego; zawór gazowy należy całkowicie zamknąć; nie należy używać gumowego węża do przewodów gazowych bez wkładki z tkaniny; szczelności instalacji gazowej nie wolno sprawdzać otwartym płomieniem, tylko wodą z mydłem!
Jeśli gazowy podgrzewacz wody (autogejzir) nie chce się zapalić, należy natychmiast zamknąć zawór ciepłej wody i odczekać co najmniej 10 m minut, aż cała ilość wydzielonego gazu odparuje. Po tym należy najpierw zapalić płomień zapłonowy, a dopiero potem otworzyć zawór ciepłej wody.
Spalanie płomienia gazowego należy stale kontrolować. Jeśli płomień ma żółtawy kolor z długimi i wyblakłymi konturami, spalanie jest niezupełne. Urządzenia z niezupełnym spalaniem nie wolno używać. Produkty spalania kuchenek gazowych należy odprowadzać przez komin. Tam, gdzie nie zostało to rozwiązane, wielką uwagę należy poświęcić wentylacji.
Porażenie prądem. Uszkodzone przewody, sprzęty gospodarstwa domowego, narzędzia, nieizolowane przewody, zużyte wyłączniki, wtyczki, oprawki; szczególnie w kuchni, w łazience, w pralni i w piwnicy; przenośne lampy, nieprawidłowe naprawy uszkodzonych bezpieczników (np. drutem).
Środki ostrożności: należy usunąć wszystkie swobodnie zwisające przewody elektryczne; nie wolno używać słabych i nieizolowanych wyłączników oraz akcesoriów; każdą awarię należy natychmiast usunąć; nie wolno naprawiać wyłączników i przewodów mokrymi rękami!
Ogólne środki ostrożności w domowym warsztacie
Warsztat, maszyny, środki pracy i środki ochrony muszą być odpowiednie, trwałe i sprawne.
Podłoga powinna być gładka, ale nie śliska, w dobrym stanie i odpowiednia do utrzymywania czystości.
Miejsce pracy powinno być przestronne, oświetlone, z wolną przestrzenią o szerokości co najmniej 80 cm.
Używajmy wyłącznie takich drabin, które mają sprawne i mocne szczeble oraz zostały przed użyciem sprawdzone! Drabiny jednoczęściowe należy zabezpieczyć przed poślizgiem. Drabiny dwuczłonowe należy zabezpieczyć przegubami lub łańcuchami, aby się nie rozkładały. Podczas pracy na wysokości obowiązkowo należy stosować pas bezpieczeństwa.
Urządzenia elektryczne należy wykonywać i użytkować wyłącznie zgodnie z obowiązującymi normami i przepisami.
Naturalne i sztuczne oświetlenie powinno być wystarczające i praktycznie bezcieniowe na stanowisku pracy oraz na dłoniach, a jednocześnie nie może być oślepiające.
Odzież robocza - zwłaszcza w pobliżu niebezpiecznych maszyn - powinna być odpowiednia. Nie wolno nosić luźnych ubrań z częściami zwisającymi swobodnie; nie są dozwolone fartuchy, szaliki ani krawaty. Włosy należy zabezpieczyć czapką.
Należy używać okularów ochronnych i masek, jeśli istnieje niebezpieczeństwo odprysków, iskier i kropli żrących cieczy. Przed silnym światłem należy stosować także odpowiednie ciemne okulary.
Łatwopalne i wybuchowe gazy, pary, a także pył należy usuwać silnymi wyciągami. Jeśli w pomieszczeniu znajdują się łatwopalne lub wybuchowe gazy, pary albo pył, nie wolno stosować ogrzewania ani oświetlenia z otwartym płomieniem. Podobnie nie wolno umieszczać w takich pomieszczeniach silników spalinowych ani szlifierek. Szczególną uwagę należy poświęcić wentylacji takich pomieszczeń. Jeżeli istnieją środki i urządzenia (ręczne) do gaszenia pożaru, muszą być zawsze sprawne, a ich obsługę należy okresowo ćwiczyć.
Zabrania się gromadzenia materiałów samozapalnych, płyt wiórowych i tłustych szmat!
Na ruchomych częściach maszyn należy stosować takie osłony, które wykluczą nawet przypadkową możliwość wzajemnego styku tych części.
Pierwsza pomoc po wypadku
Zatrzymywanie krwawienia zewnętrznego. Najważniejsze jest zamknięcie uszkodzonych tętnic i zabezpieczenie rany przed zakażeniem odpowiednim opatrunkiem (rys. 1). Nie wolno usuwać z rany pozostałości krwi ani polewać jej i przepłukiwać płynami. Dobrze założony opatrunek zmniejsza ból poszkodowanego. Osoba z krwawieniem zewnętrznym powinna usiąść albo położyć się, a krwawiącą część ciała trzeba unieść. Niezbędne materiały do pierwszej pomocy to: sterylna gaza, wata i bandaże. Jeśli rana lub jej okolica są zabrudzone pyłem, błotem lub innymi zakaźnymi materiałami, ranę należy przetrzeć sterylną gazą (lub przepłukać nadtlenkiem wodoru), a miejsce wokół rany cienko posmarować jodyną 5%-ową (jeśli nie ma jodu, to alkoholem lub wodą kolońską).
Należy rozróżniać krwawienie z naczyń włosowatych, naczyń przewodzących i głównych tętnic (tętnic pulsujących).
Niewielkie krwawienie z naczyń włosowatych zatrzymuje się zwykłym opatrunkiem osłaniającym (rys. 1, 1. część). Większe krwawienie zatrzymuje się opatrunkiem uciskowym. Na ranę nakłada się sterylną gazę, a na gazę watę. Następnie formuje się „tampon”, czyli gazę lub watę owiniętą gazą i zwiniętą w kulę (wielkości orzecha, jaja lub pięści, zależnie od wielkości rany), kładzie się na watę, po czym wszystko nieco ciaśniej bandażuje. (Bezpośrednio na ranę nie wolno kłaść waty!) Jeśli krew przesiąka, nie należy zdejmować opatrunku, lecz nałożyć nad nim nowy opatrunek! Do opatrywania ran najodpowiedniejsze są tzw. pierwsze opatrunki, składające się ze sterylnej gazy (w postaci podkładki) i sterylnego bandaża. Krwawienie z dużych naczyń kończyn zatrzymuje się przez założenie opaski uciskowej powyżej rany (rys. 1, 2. część).
Uszkodzenie tętnicy można rozpoznać po tym, że krew wypływa silnym strumieniem i ma bardzo intensywnie czerwony kolor. W przypadku uszkodzenia naczyń żylnych, zależnie od wielkości rany, krew wypływa z rany strumieniem albo tylko sączy się powoli. W obu przypadkach krwawienie możemy zatrzymać jedynie przez założenie opatrunku. Krwawienie kończyn łatwiej zatrzymać, jeśli krwawiącą część uniesie się (rys. 1, 3. część) i ciasno zabandażuje, zaczynając od końca w kierunku ciała. Postępowanie to jest szczególnie potrzebne, jeżeli poszkodowany utracił dużo krwi, ponieważ w ten sposób przywrócimy prawidłowe ciśnienie krwi. Opatrunek uciskowy, w przypadku krwawienia tętniczego, należy założyć między sercem a miejscem urazu, a w przypadku krwawienia żylnego – na części kończyny położonej w kierunku palców. Przed zabandażowaniem rany należy lekko unieść uszkodzoną część, ponieważ zmniejszy to krwawienie. Do opaski służącej do tamowania krwawienia najbardziej odpowiednie są: szeroka taśma gumowa lub gumowy wężyk. Ważną zasadą jest, że opaskę należy stosować tylko wtedy, gdy opatrunkiem osłaniającym lub uciskowym nie udało się zatrzymać krwawienia. Ponadto bardzo ważne jest, aby opaski nie pozostawiać dłużej niż 1-1,1/4 godziny na nodze lub ręce, ponieważ te zdrętwieją. (Oznacza to, że potrzebna jest szybka interwencja lekarska lub natychmiastowe przewiezienie poszkodowanego do szpitala). W przypadku bardzo silnego krwawienia należy spróbować zatamować krew przez ucisk palcami (rysunek 1, 4. część), przy uszkodzeniu tętnicy między sercem a miejscem urazu, a przy krwawieniu żylnym – od strony obwodowej. Krwawienie tętnicy na szyi można zatrzymać do przybycia lekarza wyłącznie przez ucisk palcami. Choremu, który stracił dużo krwi, jeśli jest przytomny i nie ma odruchu wymiotnego, należy podać kawę lub herbatę oraz wykonać lewatywę letnim roztworem soli kuchennej.
RYSUNEK 1
Zatrzymanie krwawienia z nosa. Chorego należy posadzić, odchylić mu głowę do tyłu i ucisnąć kciukiem chrząstkę nosa przez 10-15 min. Jeśli w ten sposób nie uda się zatrzymać krwawienia, należy wypełnić otwory nosa czystą gazą lub watą, pochylić głowę do przodu i w tej pozycji czekać, aż krwawienie ustanie.
Oparzenia. Na osobę, której ubranie się zapaliło, należy nałożyć gruby koc lub płaszcz i polać go wodą. Na ranę oparzeniową należy położyć gazę lub miękką tkaninę nasączoną tłustym albo oleistym kremem, a następnie założyć opatrunek. Miejsc oparzonych nie należy dotykać palcami ani żadnymi przedmiotami (przebijać pęcherza itp.), dopóki nie przybędzie lekarz.
Przy oparzeniach silnymi kwasami należy wytrzeć kwas, miejsce natychmiast spłukać wodą, nałożyć na nie gazę nasączoną maścią i założyć opatrunek.
Stłuczenie. Miejsce stłuczenia jest bolesne, spuchnięte i czerwone. Jeśli skóra jest uszkodzona i otarta, należy cienko posmarować ją alkoholem lub jodyną i założyć opatrunek.
Skręcenie. Uszkodzenie więzadeł stabilizujących i chroniących stawy wiąże się z bólem, lecz nie tak silnym jak przy zwichnięciu. Pierwsza pomoc: spokój i zimne okłady.
Zwichnięcie. Nieprawidłowe ustawienie końców kości w stawach po urazie wiąże się z silnym bólem. Kształt stawu ulega zmianie, a poszkodowany nie może się poruszać. Laik nie powinien próbować nastawiać zwichniętego stawu, ponieważ tylko zwiększy to dolegliwości. Poszkodowanego należy ułożyć w spokojnej pozycji i wezwać lekarza. Jeśli zwichnięty staw zostanie szybko nastawiony, chory szybciej wyzdrowieje.
Urazy kości. Złamanie kości to przerwanie ciągłości kości. Chory nie może poruszać uszkodzoną częścią ciała, nie może stanąć, na przykład na złamaną nogę. Złamanie kości może mieć różny stopień: pęknięcie, złamanie z odłamaniem drobnych części, odłamanie lub pęknięcie i wreszcie złamanie otwarte. Spośród wszystkich urazów najcięższe jest złamanie otwarte, które niesie ze sobą również niebezpieczeństwo zakażenia. Dlatego na uszkodzone miejsce nakłada się sterylną gazę. Jeżeli stwierdzimy albo istnieje podejrzenie, że chodzi o złamanie kości, i jeśli możemy szybko zapewnić pomoc lekarską, najlepiej jest ułożyć chorego w pozycji leżącej i poczekać na lekarza. Jeżeli natomiast trzeba chorego przenosić, wówczas musimy unieruchomić uszkodzoną nogę (rys. 2). Zdejmowanie odzieży z chorego należy rozpocząć po stronie bez urazu (ubieranie w odwrotnej kolejności). Odzież należy rozpruć w miejscach szycia, zwracając uwagę na to, aby nie poruszać niepotrzebnie uszkodzoną częścią ciała. Unieruchomienie ręki wykonuje się przez przymocowanie ręki do piersi. Jest to możliwe także bez wiązania (rys. 2, 1. część) albo bandażem, wzgl. chustą płócienną (rys. 2, 2. część). Przy złamaniu nogi uszkodzoną nogę przytwierdzamy do nieuszkodzonej. Jeśli nie jesteśmy pewni, że chodzi o złamanie (może to być również zwichnięcie), mimo to należy postępować tak, jakby chodziło o złamanie. Złamaną kość trzeba unieruchomić obejmując dwa sąsiednie stawy: złamaną rękę wraz ze stawem nadgarstkowym i łokciem; złamaną nogę wraz z kolanem i kostką (rys. 2, 3. część). Środkami do unieruchomienia mogą być kij, mocniejsza listwa albo jakiś płaski przedmiot. Wszystkie te środki należy wcześniej owinąć w jakąś tkaninę.
RYSUNEK 2
Złamany kończynę do czasu udzielenia pierwszej pomocy należy oprzeć na jakiejś płaskiej powierzchni (rys. 2, 4. część).
Zatrucie tlenkiem węgla może powstać: z powodu niesprawnych lub nieprawidłowo zamkniętych pieców; w garażu od samochodu; podczas tlenia się gazu (niesprawne przewody, zawory, nieprawidłowe spalanie płomienia itp.). Początkowe objawy zatrucia: ból głowy, zawroty głowy, nudności, odruch wymiotny. Później pojawia się taki stopień osłabienia, że chory nie może chodzić i mimo że jest przytomny, nie może uciec. Oddychanie początkowo jest przyspieszone, a później poszkodowany zaczyna się dusić i oddech staje się płytszy. Poszkodowanego należy natychmiast wynieść na świeże powietrze (a także przewietrzyć pomieszczenie), jeśli jest przytomny, należy mu powiedzieć, aby oddychał głęboko, i jeśli może połykać, podać mocną kawę lub herbatę. Jeśli jest nieprzytomny, należy zastosować sztuczne oddychanie.
Zatrucie dwutlenkiem węgla. Jest to w rzeczywistości uduszenie spowodowane niedoborem tlenu. Powstaje w głębokich piwnicach podczas fermentacji wina, w rurach kanalizacyjnych oraz przy schodzeniu do starych studni. Ratownik powinien mieć środki ochronne (dopływ tlenu) przy wchodzeniu do tych pomieszczeń, a jeśli nie ma takich środków, powinien zawiązać mocny sznur wokół pasa, którego koniec trzymają osoby znajdujące się poza pomieszczeniem, przy wejściu głęboko wdychać i spróbować uratować, wzgl. wynieść poszkodowanego bez oddychania.