Ek by it foarsichtichste wurk kin it barre dat wy ús hân mei in beitel ferwûnje, dat wy by wurk mei gemikaliën in giftich gas ynademe, of dat wy by montearwurk fan in ljedder falle.
Faakst foarkommende ûngemakken en foarsoarchsmaatregels
Brânwûnen. Gefaarlike plakken, hannelingen en middels: keuken, waskeamer, badkeamer; it smelten fan fet, lassen; stryklizzers, kachels, defekte ferwaarmers, kookplaten. Benammen brânber materiaal: benzine, eter, alkohol, terpentyn, benammen as reinigingsmiddels en middels foar it ferneatigjen fan ynsekten.
Foarsoarchsmaatregels: wy meie gjin ôffal, krantepapier, lappen opgarje; wy meie jiske net yn in houten kiste of koer litte; op fornuzen en kachels moatte de kokenpotten sa pleatst wurde dat har hânfetten net nei it fjild ta rjochte binne; mei brânber skjinmaakmiddel moat tige foarsichtich omgien wurde; fjoer of iepen flamme meie wy net sûnder tafersjoch litte.
Fergiftiging troch koalmonokside, reek. Strijken mei in koalstrykizer, in kachel mei ferkearde ferbaarning of in te betiid sletten kachel, ferkearde skoarstiennen.
Foarsoarchsmaatregels: skoarstiennen en fornuzen moatte hieltyd kontrolearre en skjinmakke wurde; mei in izer op houtskoal moat men striken by in iepen finster; der mei net yn bêd smookt wurde; as wy de auto yn de garaazje parkeare, moat dy dêrnei noch in skoft iepen stean litten wurde.
Fergiftiging troch gassen, gaseksploazje. Mankeminten oan de lieding fan ljochtgas. ûnjildich gebrûk fan wetterferwarmers (boilers), defekte of net ôfsletten kleppen. Trije soarten gefaar: eksploazje, brân, fergiftiging troch gassen.
It gefaarlikste bestândiel fan ljochtgas is koalmonokside. Tekens fan fergiftiging binne: bleekheid, hoofdpine, swakte, draaierichheid, ferstjurre ledematen, braken, diarree, slaperigens, periodike spiertrillingen, bûten bewustwêzen reitsje. Uteinlik kin, troch ferlamming fan de sykhelingsorganen, de dea ynsette.
As fergiftiging stadichoan ûntstiet, oer in langere perioade (bygelyks as gas yn it appartemint stadich en hieltyd smeult), binne de tekens: karakteristike bleke blaugrize kleur fan it gesicht, spierswakens, wurgens, senuwtrillingen, triljen fan mûle, hannen en fuotten, flauwte (benammen by oerein kommen), ferswakking fan it gehoar en sicht, ûnfeilich gean, fermindering fan ûnthâld en konsintraasjefeardigens, ûnrêst en fermindering fan wilskrêft.
Foarsjenningsmaatregels: as wy in gaslucht rûke, moatte wy daliks doarren en finsters iepenje, de romte langer trochluchte, gjin wedstriid oanstekke, it ynskeakeljen fan elektryske ferljochting is ferbean; de gasslútklep moat folslein tichtdraaid wurde; in rubberslang foar gasliedingen sûnder tekstylynfoeging mei net brûkt wurde; de dichtheid fan gasynstallaasjes mei net kontrolearre wurde mei iepen fjoer, allinnich mei sjippewetter!
As de gasboiler (autogejzir) net oanstekt, moat de kraan foar hjit wetter daliks sletten wurde en moat men op syn minst 10 m minuten wachtsje oant de folsleine hoemannichte ûntsnapt gas ferdampt is. Nei dit moat earst de ûntstekkingsflaam oanstutsen wurde en pas dêrnei de kraan foar hjit wetter iepene wurde.
De ferbaarning fan de gasflaam moat hieltyd kontrolearre wurde. As de flaaam gielich fan kleur is mei lange en útbleekte kontueren, dan is de ferbaarning ûnfolslein. In apparaat mei ûnfolsleine ferbaarning mei net brûkt wurde. De ferbaarningsprodukten fan gasfornuzen moatte fia de skoarstien ôffierd wurde. Wêr’t dit net regele is, moat in soad omtinken jûn wurde oan fentilaasje.
Stroomstjit. Defekte liedingen, húshâldapparaten, ark, liedingen sûnder isolaasje, fersliten skeakels, stekkers, fittingen; foaral yn ’e keuken, yn ’e badkeamer, yn ’e waskkeamer en yn ’e kelder; draachbere lampen, ûnreglemintêre reparaasjes fan defekte sekeringen (bygelyks mei tried).
Foarsoarchsmaatregels: alle frij hingjende elektryske liedingen moatte fuorthelle wurde; wy meie gjin swakke en net-isolearre skeakels en accessoires brûke; elke fout moat daliks ferholpen wurde; wy meie skeakels en liedingen net reparearje mei wiete hannen!
Algemiene foarsoarchsmaatregels yn it húslik atelier
De wurkpleats, masines, wurkmiddels en beskermingsmiddels moatte gaadlik, duorsum en yn oarder wêze.
De flier moat glêd wêze, mar net glêdderich, yn goede steat en geskikt foar it behâlden fan skjinens.
De wurkpleats moat rom en ferljochte wêze, mei frije romte fan op syn minst 80 cm breed.
Litte wy allinnich sokke ljedders brûke dy’t goede en sterke treppen hawwe en dy’t foar gebrûk testen binne! Ienlingsladders moatte tsjin útgliden befeilige wurde. Twa-dielige ladders moatte mei skarnieren of keatlingen fêstset wurde, sadat se net iepengje. By wurk op hichte moat altyd in feilichheidsgurdle brûkt wurde.
Elektryske apparaten allinnich meitsje en brûke yn oerienstimming mei de jildende noarmen en foarskriften.
Natuerlike en keunstmjittige ferljochting moat foldwaande wêze en praktysk sûnder skaden op it wurkplak en op de hannen, en tagelyk mei it ek net bledzjend wêze.
Wurkklompen - benammen by gefaarlike masines - moatte passend wêze. Men mei gjin brede klean drage mei frij hingjende ûnderdielen; skorten, sjaals en strikken binne net tastien. It hier moat beskerme wurde mei in pet.
Der moatte beskermjende brillen en maskers brûkt wurde as der gefaar is foar spaanders, fonken en drippen fan bytende floeistoffen. Tsjin sterk ljocht moatte ek foarskreaune donkere brillen brûkt wurde.
Brânbere en eksplosive gassen, dampen, lykas stof, moatte mei sterke ôffuorrers fuorthelle wurde. As der yn in romte brânbere of eksplosive gassen, dampen of stof binne, mei ferwaarming of ferljochting mei iepen fjoer net brûkt wurde. Ek meie yn sokke romten gjin ynterne-ferbaarningsmotoren of slypmasines pleatst wurde. Oan de fentilaasje fan sokke romten moat bysûndere oandacht jûn wurde. As der middels en apparaten (hânmjittich) foar brânblussing binne, moatte se altyd yn oarder wêze en moat der sa no en dan mei omgien wurde oefene.
It is ferbean om selsûntstekbere stoffen, spaanderplaten en fetlappen op te heapjen!
Op de bewegende dielen fan masines moatte sokke beskermingen oanbrocht wurde dat ek de tafallige mooglikheid fan ûnderling kontakt fan dizze dielen útsletten wurdt.
Earste help nei it ûngelok
It stopjen fan eksterne bloeding. It wichtichste is om de ferwûne arterijen ôf te sluten en de wûne mei in gaadlik ferbân tsjin ynfeksje te beskermjen (ôfb. 1). Der mei gjin bloedrest fan ’e wûne helle wurde, en de wûne mei gjin floeistoffen oerdûn of spield wurde. In goed oanbrocht ferbân fermindert de pine fan it slachtoffer. In minske mei eksterne bloeding moat sitte of lizze, en it bloedende lichemsdiel (moat omheech brocht wurde). De needsaaklike materialen foar earste help binne: sterile gaas, watte en ferbannen. As de wûne of de omjouwing dêrfan fersmoarge is mei stof, modder of oare besmetlike stoffen, dan moatte wy de wûne ôfwiskje mei sterile gaas (of spield wurde mei wetterstofperokside), en it gebiet om de wûne tin ynsmarre mei 5%-ige jodium (as der gjin jodium is, dan mei alkohol of keamerwetter).
Men moat ûnderskied meitsje tusken bloedingen fan kapillêren, dragefetten en de grutte arterijen (slachieren).
Lytse kapillêre bloeding wurdt stoppe mei in ienfâldich bedekkend ferbân (ôfb. 1, 1. diel). Swierdere bloeding wurdt stoppe mei in kompresferbân. Op de wûne wurdt sterile gaas lein, en op it gaas watte. Dêrnei wurdt in »tampon« foarme, in stik gaas of watte yn gaas wikkele en yn de foarm fan in bal fold (de grutte fan in noat, aai of fûst, ôfhinklik fan ’e grutte fan ’e wûne) en boppe op de watte lein, wêrnei’t alles wat strakker ferbûn wurdt. (Direkt op ’e wûne mei gjin watte lein wurde!) As it bloed der trochhinne komt, mei it ferbân net fuorthelle wurde, mar moat der boppe-op in nij ferbân oanlein wurde! Foar it ferbinen fan wûnen binne de saneamde earste ferbannen it meast gaadlik; dy besteane út sterile gaas (yn ’e foarm fan in kessentsje) en in sterile ferbânstripe. Bloeding fan grutte bloedfetten yn de ledematen wurdt stoppe troch in bân boppe de wûne oan te bringen (ôfb. 1, 2. diel).
In ferwûning fan in grutte arterij kin werkenne wurde oan it feit dat it bloed yn in sterke striel útkomt en in tige felreade kleur hat. By ferwûning fan de dragende faten komt, ôfhinklik fan de grutte fan ’e wûne, it bloed yn in striel út ’e wûne of drupt it mar licht wei. Yn beide gefallen kinne wy it bloedjen allinnich stopje troch in ferbân oan te lizzen. Bloedingen fan de ledematen binne makliker te stopjen as it bloedende diel omheech brocht wurdt (ôfb. 1, 3. diel) en as it stevich ferbûn wurdt, fan it ein nei it lichem ta. Dizze hanneling is benammen needsaaklik as de ferwûne in protte bloed ferlern hat, om’t wy sa de normale bloeddruk werombringe. In drukferbân moat, by bloedjen fan in grutte arterij, tusken it hert en it ferwûne plak oanbrocht wurde, en by bloedjen fan dragende faten op it diel fan it lidmaat dat nei de fingers ta leit. Foardat wy de wûne ferbine, moat it ferwûne diel wat omheech helle wurde, om’t it bloedjen dan minder wurdt. Foar in bloedsteljende bân binne it meast gaadlik: in brede rubberen strip of in rubberen slang. In wichtich regel is dat de bân allinnich tapast wurde mei as wy it bloedjen net mei in bedekkend of kompresjeferbân stopje koenen. Dêrneist is it ek tige wichtich dat de bân net langer as 1-1,1/4 oere op in skonk of earm sitte mei, om’t dy dan ferstive. (Dat betsjut dat rappe medyske yntervinsje nedich is of dat de ferwûne daliks nei it sikehûs brocht wurde moat.) By tige swier bloedjen moat besocht wurde it bloed te stopjen troch mei de fingers druk út te oefenjen (ôfbylding 1, 4. diel), by ferwûning fan in grutte arterij tusken it hert en it ferwûne plak, en by dragende faten yn rjochting fan it útein. Bloedjen fan in grutte arterij yn ’e hals kin oant de komst fan ’e dokter allinnich troch fingerdruk stoppe wurde. In pasjint dy’t in soad bloed ferlern hat, as er by bewustwêzen is en gjin breknocht hat, moat kofje of tee krije en in klyster mei in waarme oplossing fan keukensâlt ûndergean.
AFBYLDING 1
Stopjen fan neusbloeding. De pasjint moat yn sittende posysje set wurde, de holle nei efteren brocht wurde en mei de tomme moat de kraakbeare fan de noas 10-15 min lang yndrukt wurde. As wy de bloeding op dizze wize net stopje kinne, moatte de noasgatten mei skjinne gaas of watte folstoppe wurde, de holle moat nei foaren bûgd wurde en yn dizze posysje moat wachte wurde oant de bloeding ophâldt.
Brânwûnen. By in persoan waans klean yn brân rekke binne, moat in dikke tekken of jas oer him hinne lein en mei wetter oergie wurde. Op de brânwûne moat gaas of sêft doek, trochweekt mei in fet- of oaljeryke crème, lein wurde en dêrnei in ferbân. De ferbrânde plakken meie net mei de fingers of mei hokker foarwerp dan ek oanrekke wurde, (blaasje trochprikke ensfh.) oant de dokter oankomt.
By brânwûnen troch sterke soeren moat it soer ôfwiske wurde, it plak daliks mei wetter útwosken wurde, dêrnei moat der gaas mei salve op lein wurde en in ferbân oanbrocht wurde.
Kneuzing. It plak fan de kneuzing is pynlik, swollen en read fan kleur. As de hûd ferwûne en skaaid is, moat dy tin ynsmard wurde mei alkohol of jodium en moat der in ferbân oanbrocht wurde.
Ferstrûping. In ferwûning fan de gewrichtsbanden dy’t de gewrichten fêstsette en beskermje, giet gepaard mei pine, mar net sa sterk as by in ûntwrichting. Earste help: rêst en kâlde omslagen.
Útslach. De ûnregelmjittige posysje fan de úteinen fan de bonken yn de gewrichten nei in ferwûning giet gepaard mei sterke pine. De foarm fan it gewricht feroaret en de ferwûne kin him net ferpleatse. In leek mei net besykje it út de kom rekke gewricht wer op syn plak te setten, om’t dat de swierrichheden allinne mar fergrutsje sil. De ferwûne moat yn rêst pleatst wurde en in dokter roppen wurde. As it út de kom rekke gewricht gau op syn plak set wurdt, sil de pasjint rapper genêze.
Blessueres oan bonken. In bonkefraktuer is in ûnderbrekking fan de kontinuïteit fan ’e bonke. De pasjint kin it ferwûne diel fan it lichem net bewege, kin bygelyks net op in brutsen skonk stean. In bonkefraktuer kin fan ferskillende graad wêze: in skuor, in breuk mei ôfbrutsen lytse dielen, in ôfbrek of skuor en, úteinlik, in iepen fraktuer. Fan alle ferwûnings is de iepen fraktuer it swierst, om’t dêr ek it gefaar fan ynfeksje yn sit. Dêrom wurdt op it ferwûne plak steryl gaas lein. As wy fêststelle, of as der in fertinking bestiet dat it om in bonkefraktuer giet en wy fluch medyske help regelje kinne, is it bêste om de pasjint yn lizzende posysje te lizzen en op de dokter te wachtsjen. As de pasjint lykwols ferfierd wurde moat, dan moatte wy de ferwûne skonk immobilisearje (sl.2). It útlûken fan klean by de pasjint moat begjinne oan de kant sûnder ferwûning (oanlûke yn omkearde folchoarder). Klean moatte by de naden iepensnien wurde, mei omtinken foar it feit dat wy it ferwûne diel fan it lichem net ûnnedich bewege. Immobilisaasje fan de earm bart troch de earm tsjin it boarst fêst te setten. Dat kin ek sûnder binen (sl. 2, 1. diel), of mei in ferbân, respektivelik in doekedoek (sl. 2, 2. diel). By in fraktuer fan de skonk wurdt de ferwûne skonk oan de net-ferwûne fêstset. As wy der net wis fan binne dat it om in fraktuer giet (it kin ek in ferstuiking wêze), moatte wy dochs hannelje as by in fraktuer. De brutsen bonke moat tegearre mei twa oanbuorjende gewrichten immobilisearre wurde: de brutsen earm tegearre mei it polsgewricht en de earmtakke; de brutsen skonk tegearre mei de knibbel en de ankel (sl. 2, 3. diel). Middels foar immobilisaasje kinne in stôk, in stevige lat of in oar flak foarwerp wêze. Al dizze middels moatte foarôf yn in stik stof wikkeld wurde.
AFBYLDING 2
It brutsen lidmaat moat oant de earste help op in flak oerflak lein wurde (fig. 2, 4. diel).
Koalmonoksidefergiftiging kin ûntstean: fan defekte of net goed sletten kachels; yn de garaazje troch in auto; by it smeulen fan gas (defekte liedingen, fentilen, net goede ferbaarning fan de flam en sa fierder). De earste tekens fan fergiftiging: hoofdpijn, duizeligheid, mislikens, drang om te spuien. Letter treedt sa’n graad fan swakte op dat de pasjint net rinne kin en, nettsjinsteande dat er by bewustwêzen is, net ûntkomme kin. De sykheljen is earst ferhege, en letter begjint de troffen persoan te stikken en wurdt de sykheljen swierder. De ferwûne moat daliks yn ’e frisse loft brocht wurde (en ek de romte fentilearje), as er by bewustwêzen is moat him sein wurde djip te sykheljen en, as er slokje kin, sterke kofje of tee jûn wurde. As er yn ûnbewuste tastân is, moat keunstmjittige sykheljen tapast wurde.
Fergiftiging troch koaldiokside. Dit is yn feite fersmoarging troch in tekoart oan soerstof. It ûntstiet yn djippe kelders by it gisten fan wyn, yn rioelbuizen en by it delgean yn âlde putten. De rêdingsman moat beskermingsmiddels hawwe (foarsjenning mei soerstof) by it yngean fan dizze romten, of as sokke middels der net binne, moat er in sterke tou om de mul bine, wêrfan de ein fêsthâlden wurdt troch dyjingen dy’t bûten de romte binne, djip ynademe by it yngean en besykje it slachtoffer sûnder sykheljen te rêden, resp. nei bûten te bringen.