حتی در محتاطانهترین کار نیز ممکن است با اسکنه دست خود را زخمی کنیم، هنگام کار با مواد شیمیایی گاز سمی را استنشاق کنیم، یا در کارهای نصب از نردبان سقوط کنیم.
رایجترین حوادث و تدابیر احتیاطی
سوختگیها. مکانها، کارها و مواد خطرناک: آشپزخانه، رختشویخانه، حمام؛ ذوب چربی، جوشکاری؛ اتو، بخاری، گرمکنهای معیوب، اجاق برقی. مواد بهویژه قابل اشتعال: بنزین، اتر، الکل، تربانتین، بهخصوص بهعنوان مواد پاککننده و مواد نابودکنندهٔ حشرات.
احتیاطها: نباید ضایعات، کاغذ روزنامه و پارچهها را انباشته کنیم؛ نباید خاکستر را در جعبه یا سبد چوبی بگذاریم؛ روی اجاقها و بخاریها، ظروف پختوپز باید طوری قرار گیرند که دستههای آنها به سمت جلو نباشد؛ با مواد تمیزکننده قابل اشتعال باید بسیار محتاطانه رفتار کرد؛ آتش یا شعله باز نباید بدون نظارت رها شود.
مسمومیت با مونوکسید کربن، دود. اتوکشی با اتوی زغالی، اجاق با احتراق معیوب یا اجاقی که زودتر از موعد بسته شده باشد، دودکشهای معیوب.
اقدامات احتیاطی: دودکشها و اجاقها باید پیوسته کنترل و تمیز شوند؛ با اتوهای زغالی باید کنار پنجرهٔ باز اتو کرد؛ نباید در تختخواب سیگار کشید؛ اگر خودرو را در گاراژ پارک میکنیم، پس از آن باید مدتی آن را باز گذاشت.
مسمومیت با گازها، انفجار گاز. نواقص لولهکشی گاز روشنایی. کار نادرست با گرمکنهای آب (بویلرها)، شیرهای معیوب یا بازمانده. سه نوع خطر: انفجار، آتشسوزی، مسمومیت با گازها.
خطرناکترین جزء گاز روشنایی، مونوکسید کربن است. نشانههای مسمومیت عبارتاند از: رنگپریدگی، سردرد، ضعف، سرگیجه، بیحسی اندامها، استفراغ، اسهال، خوابآلودگی، لرزشهای گاهبهگاه عضلات، بیهوشی. در نهایت، بر اثر فلج شدن اندامهای تنفسی، مرگ ممکن است رخ دهد.
اگر مسمومیت بهتدریج و در یک دوره زمانی طولانی ایجاد شود (مثلاً گازی که در آپارتمان آهسته و پیوسته نشت میکند)، نشانهها عبارتاند از: رنگ چهره مشخصِ رنگپریده، متمایل به آبی-خاکستری، ضعف عضلانی، خستگی، لرزشهای عصبی، لرزش دهان، دستها و پاها، بیهوشی (بهویژه هنگام برخاستن)، تضعیف شنوایی و بینایی، راهرفتن نامطمئن، کاهش حافظه و توان تمرکز، بیقراری و کاهش نیروی اراده.
اقدامات احتیاطی: اگر بوی گاز احساس میکنیم، فوراً باید درها و پنجرهها را باز کنیم، اتاق را برای مدتی طولانیتر تهویه کنیم، نباید کبریت روشن کنیم، روشن کردن روشنایی برقی ممنوع است؛ شیر گاز باید کاملاً بسته شود؛ نباید از شیلنگ لاستیکی برای لولههای گاز بدون آستر پارچهای استفاده کرد؛ کنترل آببندی تأسیسات گاز با شعلهٔ باز مجاز نیست، فقط با کف صابون!
اگر آبگرمکن گازی (autogeyzir) روشن نشود، باید فوراً شیر آب گرم را بست و دستکم 10 m دقیقه صبر کرد تا تمام گازِ خارجشده تبخیر شود. پس از این کار، نخست باید شعلهٔ جرقهزن را روشن کرد و تنها سپس شیر آب گرم را باز نمود.
احتراق شعلهٔ گاز باید همواره کنترل شود. اگر شعله به رنگ زرد و با لبههای کشیده و کمرنگ باشد، احتراق ناقص است. استفاده از دستگاه با احتراق ناقص مجاز نیست. محصولات احتراق اجاقهای گازی باید از طریق دودکش خارج شوند. در جاهایی که این موضوع حل نشده است، باید توجه زیادی به تهویه معطوف شود.
برقگرفتگی. سیمکشیهای معیوب، لوازم خانگی، ابزار، سیمهای بدون عایق، کلیدها، دوشاخهها و سرپیچهای فرسوده؛ بهویژه در آشپزخانه، حمام، رختشویخانه و زیرزمین؛ چراغهای قابلحمل، تعمیرات نادرستِ فیوزهای معیوب (مثلاً با سیم).
اقدامات احتیاطی: باید همه سیمهای برق آویزانِ آزاد را حذف کرد؛ نباید از کلیدها و لوازم ضعیف و بدون عایق استفاده کرد؛ هر عیب باید فوراً برطرف شود؛ نباید کلیدها و سیمها را با دستهای خیس تعمیر کرد!
اقدامات احتیاطی عمومی در کارگاه خانگی
کارگاه، ماشینها، وسایل کار و وسایل حفاظتی باید مناسب، بادوام و سالم باشند.
کف باید صاف باشد، اما لغزنده نباشد، در وضعیت خوبی باشد و برای حفظ نظافت مناسب باشد.
محل کار باید جادار و روشن باشد، با فضای آزاد به عرض دستکم 80 cm.
فقط از نردبانهایی استفاده کنیم که پلههای سالم و محکم دارند و پیش از استفاده آزمایش شدهاند! نردبانهای یکتکه باید در برابر لغزش ایمن شوند. نردبانهای دوتکه باید با لولاها یا زنجیرها مهار شوند تا باز نشوند. هنگام کار در ارتفاع، استفاده از کمربند ایمنی الزامی است.
دستگاههای الکتریکی را فقط مطابق استانداردها و مقرراتِ لازمالاجرا ساخت و استفاده کنید.
نورپردازیِ طبیعی و مصنوعی باید کافی باشد و عملاً در محلِ کار و روی دستها سایهای ایجاد نکند، و در عین حال نباید زننده و خیرهکننده باشد.
لباس کار - بهویژه در کنار ماشینآلات خطرناک - باید مناسب باشد. پوشیدن لباس گشاد با بخشهای آویزان آزاد مجاز نیست؛ پیشبند، شال و کراوات نیز مجاز نیستند. باید موها را با کلاه پوشاند.
باید از عینک و ماسک حفاظتی استفاده شود، اگر خطر تراشهها، جرقهها و قطرات مایعات خورنده وجود داشته باشد. در برابر نور شدید نیز باید از عینک تیره مناسب و مقرراتی استفاده کرد.
گازها و بخارهای قابلاشتعال و انفجاری، و نیز گرد و غبار، باید با مکندههای قوی برطرف شوند. اگر در اتاق گازها، بخارها یا گرد و غبارِ قابلاشتعال یا انفجاری وجود داشته باشد، استفاده از گرمایش یا روشنایی با شعله باز مجاز نیست. همچنین نباید موتورهای درونسوز یا ماشینهای سنگزنی را در چنین فضاهایی قرار داد. تهویه اینگونه فضاها باید مورد توجه ویژه قرار گیرد. اگر وسایل و دستگاههای (دستی) اطفای حریق وجود داشته باشد، باید همیشه سالم باشند و هر از گاهی کار با آنها تمرین شود.
انباشت مواد خوداشتعال، نئوپان و پارچههای چرب ممنوع است!
باید بر بخشهای متحرک ماشینها حفاظهایی نصب شود که حتی امکان تماس تصادفی این بخشها با یکدیگر را نیز از بین ببرد.
کمکهای اولیه پس از حادثه
بندآوردن خونریزی خارجی. مهمترین کار بستن شریانهای آسیبدیده و محافظت از زخم در برابر عفونت با یک پانسمان مناسب است (شکل 1). نباید باقیماندههای خون را از روی زخم برداشت و نیز نباید زخم را با مایعات شستوشو داد یا روی آن ریخت. پانسمانِ درستبهکاررفته، درد مصدوم را کاهش میدهد. فرد دچار خونریزی خارجی باید بنشیند یا دراز بکشد و بخشی از بدن که خونریزی میکند (باید بالا برده شود). مواد لازم برای کمکهای اولیه عبارتاند از: گاز استریل، پنبه و باند. اگر زخم یا اطراف آن با گرد و غبار، گل یا مواد عفونی دیگر آلوده شده باشد، باید زخم را با گاز استریل پاک کنیم (یا با پراکسید هیدروژن بشوییم) و محل اطراف زخم را بهطور نازک با ید 5%-دار بمالیم (اگر ید در دسترس نبود، با الکل یا ادکلن).
باید خونریزیِ مویرگها، رگهای حامل و شریانهای اصلی (رگهای ضرباندار) را از هم تفکیک کرد.
خونریزیهای مویرگیِ خفیف با یک پانسمانِ سادهٔ پوشاننده متوقف میشوند (شکل 1، بخش 1). خونریزیِ شدیدتر با پانسمانِ فشاری بند میآید. روی زخم گازِ استریل گذاشته میشود و روی گاز پنبه قرار میگیرد. سپس یک «تامپون» ساخته میشود؛ یعنی گاز یا پنبهای که در گاز پیچیده و به شکل توپ درآورده شده است (به اندازهٔ گردو، تخممرغ یا مشت، بسته به اندازهٔ زخم) و آن را روی پنبه میگذارند و همهچیز را کمی محکمتر میبندند. (نباید مستقیماً روی زخم پنبه گذاشت!) اگر خون از پانسمان عبور کرد، نباید پانسمان را برداشت، بلکه باید پانسمانِ دیگری روی آن گذاشت! برای پانسمان زخمها مناسبترینها بهاصطلاح پانسمانهای اول هستند که از گازِ استریل (بهصورت بالشتک) و باندِ استریل تشکیل شدهاند. خونریزیِ رگهای بزرگِ اندامها با بستنِ تورنیکه در بالای زخم متوقف میشود (شکل 1، بخش 2).
آسیب به شریان اصلی را میتوان از این تشخیص داد که خون با جریانی شدید خارج میشود و رنگی بسیار قرمز دارد. در آسیبِ رگهای اصلیِ حامل، بسته به اندازه زخم، خون یا به صورت جریانی از زخم بیرون میآید یا فقط آهسته تراوش میکند. در هر دو حالت، میتوانیم خونریزی را فقط با بستن پانسمان متوقف کنیم. خونریزی اندامها آسانتر متوقف میشود اگر بخش خونریزیکننده بالا نگه داشته شود (شکل 1, 3. بخش) و اگر از انتها به سمت بدن محکم بسته شود. این روش بهویژه هنگامی لازم است که مصدوم خون زیادی از دست داده باشد، زیرا به این ترتیب فشار خون طبیعی برقرار میشود. پانسمان فشاری، در مورد خونریزی شریان اصلی، باید میان قلب و محل آسیبدیده قرار گیرد، و در مورد خونریزی رگهای اصلیِ حامل، در بخشی از اندام که به سمت انگشتان است. پیش از بستن زخم، باید عضو آسیبدیده را کمی بالا برد، زیرا در این صورت خونریزی کمتر میشود. برای بندِ بندآورنده خونریزی، مناسبترین وسایل عبارتاند از: نوار لاستیکی پهن یا لوله لاستیکی. قاعده مهم این است که بند فقط هنگامی بهکار رود که با پانسمان پوششی یا فشاری نتوانستهایم خونریزی را متوقف کنیم. افزون بر این، بسیار مهم است که بند بیش از 1-1,1/4 ساعت روی پا یا دست باقی نماند، زیرا آنها بیحس میشوند. (این بدان معناست که مداخله سریع پزشکی یا انتقال فوری مصدوم به بیمارستان لازم است). در خونریزی بسیار شدید باید با فشار دادن با انگشتان برای متوقف کردن خون تلاش کرد (شکل 1, 4. بخش)، در مورد آسیب شریان اصلی بین قلب و محل آسیب، و در مورد رگهای اصلیِ حامل به سمت خارج. خونریزی شریان اصلی در گردن را تا رسیدن پزشک فقط با فشار دادن با انگشتان میتوان متوقف کرد. به بیماری که خون زیادی از دست داده است، اگر هوشیار باشد و تحریک برای استفراغ نداشته باشد، باید قهوه یا چای داد و با محلول ولرم نمک طعام تنقیه انجام داد.
شکل 1
توقف خونریزی بینی. بیمار را باید در وضعیت نشسته قرار داد، سر او را به عقب برد و غضروف بینی را به مدت 10-15 m دقیقه با انگشت شست فشار داد. اگر با این روش نتوانستیم خونریزی را متوقف کنیم، باید سوراخهای بینی را با گاز استریل یا پنبه پر کرد، سر را به جلو خم نمود و در این وضعیت منتظر ماند تا خونریزی متوقف شود.
سوختگیها. بر روی فردی که لباسش آتش گرفته است باید یک پتو یا کت ضخیم انداخت و روی آن آب ریخت. روی زخم سوختگی باید گاز یا پارچهٔ نرمی که به کرم چرب یا روغنی آغشته شده است گذاشت و سپس پانسمان کرد. محلهای سوخته را نباید با انگشتان یا هیچ وسیلهای دست زد، (تاول را سوراخ کرد و مانند آن) تا زمانی که پزشک برسد.
در سوختگیهای ناشی از اسیدهای قوی، باید اسید را پاک کرد، محل را فوراً با آب شست، سپس روی آن گاز آغشته به پماد و بانداژ گذاشت.
کوفتگی. محل کوفتگی دردناک، متورم و قرمزرنگ است. اگر پوست آسیب دیده و خراشیده شده باشد، باید آن را بهطور نازک با الکل یا ید بمالید و باندپیچی کنید.
پیچخوردگی. آسیبِ رباطهای مفصلی که مفاصل را ثابت و محافظت میکنند، با درد همراه است، اما نه به شدتِ دررفتگی. کمکهای اولیه: استراحت و کمپرسِ سرد.
دررفتگی. قرارگیری نادرست انتهای استخوانها در مفاصل پس از آسیب با درد شدید همراه است. شکل مفصل تغییر میکند و مصدوم قادر به حرکت نیست. فرد غیرمتخصص نباید تلاش کند مفصل دررفته را جا بیندازد، زیرا فقط ناراحتی را بیشتر میکند. مصدوم باید در وضعیت آرام قرار داده شود و پزشک خبر شود. اگر مفصل دررفته بهسرعت جا انداخته شود، بیمار زودتر بهبود مییابد.
آسیبهای استخوان. شکستگی استخوان، قطع پیوستگی استخوان است. بیمار نمیتواند بخش آسیبدیده بدن را حرکت دهد؛ برای مثال، نمیتواند روی پای شکسته بایستد. شکستگی استخوان میتواند درجات گوناگونی داشته باشد: ترکخوردگی، شکستگی همراه با جدا شدن قطعات کوچک، و در نهایت شکستگی باز. از میان همه آسیبها، شکستگی باز شدیدترین است، زیرا خطر عفونت را نیز در بر دارد. به همین دلیل، روی محل آسیبدیده گاز استریل قرار میدهند. اگر تشخیص دهیم، یا ظن داشته باشیم که با شکستگی استخوان روبهرو هستیم و اگر بتوانیم بهسرعت کمک پزشکی فراهم کنیم، بهتر است بیمار را در وضعیت خوابیده قرار دهیم و در انتظار پزشک بمانیم. اما اگر لازم باشد بیمار را حمل کنیم، باید پای آسیبدیده را بیحرکت کنیم (شکل 2). درآوردن لباس بیمار باید از سمتی آغاز شود که آسیب ندیده است (پوشیدن به ترتیب معکوس). لباس را باید از محل دوخت شکافت، با دقت اینکه بخش آسیبدیده بدن را بیجهت حرکت ندهیم. بیحرکتسازی دست بدین صورت انجام میشود که دست را به سینه میبندیم. این کار حتی بدون بستن هم ممکن است (شکل 2, 1. بخش). یا با باند، یعنی دستمال پارچهای (شکل 2, 2. بخش). در شکستگی پا، پای آسیبدیده را به پای سالم میبندیم. اگر مطمئن نباشیم که شکستگی است (ممکن است دررفتگی هم باشد)، باز هم باید چنان رفتار کنیم که گویی شکستگی وجود دارد. استخوان شکسته باید همراه با دو مفصل مجاور بیحرکت شود: دست شکسته همراه با مفصل مچ و آرنج؛ پای شکسته همراه با زانو و قوزک پا (شکل 2, 3. بخش). وسایل بیحرکتسازی میتوانند چوب، تختهای محکمتر یا هر شیء صاف دیگری باشند. همه این وسایل را باید پیشتر در پارچهای پیچید.
شکل 2
اندام شکسته را تا رسیدن کمکهای اولیه باید روی یک سطح صاف تکیه داد (شکل 2، بخش 4).
مسمومیت با مونوکسید کربن میتواند بر اثر: بخاریهای معیوب یا نادرست بستهشده؛ در گاراژ از اتومبیل؛ هنگام نشت گاز (لولهها و شیرهای معیوب، احتراق نادرست شعله و مانند آن) رخ دهد. نشانههای اولیه مسمومیت: سردرد، سرگیجه، تهوع، احساس استفراغ. سپس چنان ضعف شدیدی پدید میآید که بیمار نمیتواند راه برود و با وجود هوشیاری نمیتواند فرار کند. تنفس ابتدا سریع است و بعداً مصدوم شروع به خفگی میکند و تنفس آرامتر میشود. مصدوم را باید فوراً به هوای آزاد برد (و محل را نیز تهویه کرد)، اگر هوشیار است باید به او گفت عمیق نفس بکشد و اگر میتواند ببلعد، به او قهوه یا چای غلیظ داد. اگر در حالت بیهوشی است، باید تنفس مصنوعی بهکار برد.
مسمومیت با دیاکسید کربن. این در واقع خفگی بر اثر کمبود اکسیژن است. این حالت در زیرزمینهای عمیق هنگام تخمیر شراب، در لولههای فاضلاب و هنگام پایین رفتن در چاههای قدیمی رخ میدهد. نجاتدهنده باید هنگام ورود به این فضاها وسایل حفاظتی (تأمین اکسیژن) داشته باشد، یا اگر چنین وسایلی در دسترس نیست، باید ریسمانی محکم به دور کمر خود ببندد که سر دیگر آن را کسانی که بیرون از فضا هستند نگه میدارند، هنگام ورود عمیق نفس بکشد و بکوشد مصدوم را بدون نفس کشیدن نجات دهد، یا بیرون بیاورد.