פֿאַמיליענשטוב
די ערשטע שוועריקייטן פֿון דער בוי
דער, וואָס האָט שוין אין קלענערע בוי־אַרבעטן אָנגעשאַפֿט גענוג דערפֿאַרונג ווי אַ הויז־מײַסטער, וועט גרינגער צוגיין צו דער בנין פֿון אַ משפּחה־הויז אָדער אַ דירה. דאָ מיינט מען נישט, אַז ער אַליין זאָל דורכפֿירן די בוי־אַרבעט, ווײַל דאָס איז אַזאַ אַרבעט, וואָס פֿאָדערט געוויסע ספּעציאַליסטן. אָבער עס איז זיכער גוט, אַז אויך דער >>אינוועסטאָר<< זאָל זײַן אַרײַנגעפֿירט אין די דאָזיקע אַרבעטן און אין פּשוטערע ענינים אויך אַליין, און מעגלעך אויך מיט אָנטייל פֿון זײַנע משפּחה־מיטגלידער אָדער פֿרײַנד. דאָ וועט מען רעדן דווקא וועגן אָנטיילן אין „גרויסע“ בוי־אַרבעטן, דאָס הייסט וועגן צוגרייטונגען פֿאַרן בויען.
פֿאַר אַ בנין דאַרף מען ערשט באַשaffen אַ שטח. ס׳איז נישט גענוג פֿאַרן קויפֿ נאָר צו »קוקן איבער« דעם שטח. כּדי צו פֿאַרזיכערן די בעסטע באַדינגונגען פֿאַר דעם צוקונפֿטיקן בנין, דאַרף מען פֿאַרשאַפֿן אינפֿאָרמאַציע וועגן עטלעכע ענינים פֿאַרבונדן מיטן שטח. עס איז רעקאָמענדירט זיך פֿאַרן קויפֿ צו באַראַטן מיט אַן מומחה. דער אָרט פֿונעם שטח, דער רעליעף, דער שיפּוע, דער באַשטאַנד און כאַראַקטער פֿונעם טעריין, די טעריין־באַדינגונגען, די ווינט־ריכטונגען, די גרייס און פֿאָרעם פֿונעם שטח, די עקזיסטירנדיקע פֿלאָרע אויפֿן שטח, די לייגונג און צושטאַנד פֿון צוטריט־וועגן און קאָמונאַליעס זענען זייער וויכטיקע פֿאַקטאָרן און האָבן אַ באַדײַטנדיקן איינפֿלוס אויף דעם דיזיין און דורכפֿירונג פֿון די אַרבעטן בײַם בויען. (למשל, אַ הויכער גרונטוואַסער־שטאַפּל וועט פֿאָדערן נאָך אַרבעטן אויף דער הידראָאיזאָלאַציע, אָדער אויפֿן שטיינערנעם באָדן זענען די אַרבעטן פֿאַרן אויספֿירן די פֿונדאַמענטן פֿאַרשווערטער). בײַם אָפּשאַצן די דאָזיקע פֿאַקטאָרן קען זיך אַרויסשטעלן אַז דער »ביליקער« שטח איז בפֿועל »טײַערער«.
פֿאַרן קויפֿ זאָל מען אויך אויספֿאָרשן דעם »לעגאַלן צושטאַנד« פֿון דער ערד. מען דאַרף קאָנטראָלירן אין די ערד־ביכער, צי די ערד איז טאַקע פֿרײַ פֿאַר פֿאַרקויף און צי זי איז ניט zufעליק באַלאסטעט מיט חובות, היפּאָטעק און אַזוי ווײַטער. עס איז מעגלעך, אַז עס עקזיסטירן באַזונדערע פֿאַרשריפֿטן בנוגע דער ערד, למשל דער רעכט, אָדער די חובֿה, צו געבן דורכגאַנג אַנדערע באַניצער, דורכגאַנג פֿון וואַסער אָדער וואַסער־לײַטונג, עקספּראָפּריאַציע, בויִען וועגן אָדער אַנדערע באַדינגונגען (בילד 1). נאָך דעם דורכקוק פֿון די ערד־ביכער דאַרפֿן מיר זיך ווענדן צו דער באַטעיליקטער שטאָטישער אָרגאַן צו באַקומען אינפֿאָרמאַציע וועגן די בוי־מעגלעכקייטן אויף דער ערד. דאָרט וועלן מיר אויסגעפינען, וואָס פֿאַר אַ בנין מע מעג, אָדער מע דאַרף, אויפֿבויען אויף יענעם אָרט (אויפֿן ערד־שטאָק, מיט שטאָקן און אַזוי ווײַטער), צי מע טאָר בכלל בויען, וואָס פֿאַר שטאָט־פּלאַניר־פּערספּעקטיווער פּלענער האָבן די סביבה (וווּ מע וועט בויען אַ קינדערגאָרטן, קינדער־קריפּע, געשעפֿטן און אַזוי ווײַטער). אויב די רעזולטאַטן פֿון דער דעטאַלירטער דורכקוק פֿון דער ערד זענען גוט און אויב דער מצבֿ אין די ערד־ביכער איז אין אָרדענונג, און אויך די מיינונג פֿונעם באַטעיליקטן בנין־אָרגאַן איז אונדז גינציק, דאָס הייסט, עס זענען נישטאָ קיין באַגרענעצנדיקע פֿאַקטאָרן אָדער אַזעלכע facts, וואָס וואָלטן פֿאַרגרעסערט די בוי־קאָסטן, קענען מיר קויפֿן די ערד אונטערהאַלטנדיק זיך צו די פֿאַרשריפֿטן פֿאַר קויפֿן און פֿאַר איבערשרײַבן די ערד. אַזעלכע דעטאַלירטע פֿריִערדיקע אינפֿאָרמאַציעס וועלן אונדז באַשיצן פֿונעם שפּעטערן אַנטוישונג און אומנויטיקע קאָסטן, און אפֿשר אַפֿילו פֿון דעם, אַז דער בוי־פּלאַן זאָל גאַנץ דורכפֿאַלן.
בילד 1
נאָך קויפֿן פֿונעם לאַנד איז נויטיק אַ בנין־דערלויבעניש. דער ציל פֿון דעם דערלויבעניש איז, אַז דער בנין זאָל אויפֿגעבויט ווערן לויט די עקזיסטירנדיקע פֿאָרשריפֿטן און אַז דער באַזיצער, וואָס האָט דאָס רעכט צו בויען, זאָל בויען אַזוי, אַז עס זאָל נישט שטערן די אינטערעסן פֿון די שכנים און דער געמיינדע. ווער עס פֿירט אויס דאָס בויען אָן דער פֿאָרגעשריבענער בנין־דערלויבעניש, אומפֿאַכמאַניש, דאַרף רעכענען מיט דעם, אַז מע וועט דעם בנין געצוווּנגענערהייט צעשטערן אויף זײַנע קאָסטן.
צוזאַמען מיט דער בקשה פֿאַר אַ בנין־ליצענץ דאַרף מען צולייגן אויך אַן אויסzug פֿון די לאַנד־ביכער ווי באַווייַז, אַז דער אַפּליקאַנט איז דער פולרעכטיקער באַזיצער פֿון דעם שטח. עס איז אויך נייטיק צו באַזאָרגן אַ סיטואַציע־פּלאַן פֿון דעם שטח, ווי אויך דעם בנין־פּראָיעקט (סיטואַציע און דעטאַלן) מיט אַ טעכנישער באַשרײַבונג. עס איז רעקאָמענדירט צו קריגן אינפֿאָרמאַציע בײַם באַפֿוילטן אָרגאַן אויך וועגן די פּראָיעקט־באַדינגונגען (מאַסשטאַב, צאָל עקזעמפּלאַרן וכדו׳), ווען מיר זאַמלען אינפֿאָרמאַציע וועגן דעם שטח. אומפּאַסיקע פּראָיעקטן שטעלן אָפֿט אַ ערנסטן פּראָבלעם פֿאָר. פּראָיעקטן מעגן אויסאַרבעטן נאָר דאַפֿֿקע דערפֿאַר באַפֿוילטע אינסטיטוציעס, ר.ב. מענטשן. עס איז נישט אונדזער כוונה צו השפּיע זײַן אויף די צוקונפֿטיקע »ינוועסטאָרן«, אָבער מיר ווײַזן אויף דעם, אַז בײַ גרעסערע פּראָיעקט־אָרגאַניזאַציעס קען מען באַקומען גרייטע טיפּישע פּראָיעקטן, וועלכע זענען פֿאַרהעלטנישמעסיק ביליק, מאָדערן און עקאָנאָמיש, אויסגעאַרבעט אין עטלעכע וואַריאַציעס, אַזוי אַז זיי קענען באַפֿרידיקן פֿאַרשיידענע באַדינגונגען. אויפֿן סמך פֿון די דאָזיקע פּראָיעקטן קען מען גרינגער באַקומען בנין־ליצענצן, וואָס פֿאַרמאָגן אַ פּרע־מאַס און אַ פּרע־כּלל.
ביי דעם בוי פֿון זײַן אייגענעם הויז האָט יעדער מענטש זײַנע אייגענע געדאַנקען. די געדאַנקען קענען זײַן ריכטיק און רעאַליסטיש, אָבער אַ סך פֿון זיי זײַנען אומרעאַליסטיש, ווײַל זיי זײַנען אומדורכפֿירבאַר, ניט־עקאָנאָמיש און ניט־מאָדערן, און אָפֿט אויך אומגעשמאַק. דער דיזיינער דאַרף בײַם אויסאַרבעטן דעם פּרויעקט זיך האַלטן בײַ געוויסע פֿעדעראַלע רעגולאַציעס, נאָרמעס און פּריסקריפּציעס בנוגע דיזײַן (למשל: דער אַרײַנגאַנג אין דעם WC טאָר נישט זײַן פֿון דער קיך, די מינימאַלע שטח פֿון אַ צימער איז באַשטימט, די מינימאַלע הייך פֿון אינעווייניק־רומען, די לאַג פֿון די רומען, די באַקליידונגען, די פֿלאַכטן פֿון פֿענצטער און אַזו ווײַטער קענען נישט ווערן אויסגעקליבן לויטן ווילן), אָבער Zugleich מוז ער אויך מקיים זײַן די פֿאָדערונגען פֿון יחידים, ד״ה פֿון די באַזיצער. מען דאַרף אָפּשאַצן די ציל־געטרייַע און עקאָנאָמישע פֿאָרשלאָגן פֿון דיזײַנער וועגן דער באַניץ פֿון סטאַנדאַרט־עלעמענטן (בימען, טירן, פֿענצטער און אַזו ווײַטער).
די אינטערעסן און אַספּעקטן פֿון יחידים קענען זיך דאָס מערסטע באַמערקבאַר מאַכן בײַם אויסקלײַבן און פֿאָרמירן דעם פֿאַסאַד, בײַם גרופּירן די צימערן, דעם הייצונג־סיסטעם, טעראַסן, קעלערס, זײַטיקע בנינים וכדומה. מיר ווײַזן אָן, אַז דער באַהערשנדיקער אָרגאַן וועט נישט אַרויסגעבן אַ בוי־דערלויבעניש אויף דער גרונט פֿון ניט־פֿאַכמענישע און נישט־עקאָנאָמישע פּראָיעקטן, וואָס זײַנען נישט אין איינקלאַנג מיט די פֿאַרשריפֿטן פֿאַר דירה־בוי, פּונקט צוליב די אינטערעסן פֿון דעם אינוועסטאָר.
ווען מיר האָבן באַקומען דעם בנין־דערלויבעניש, דאַרף מען זיך זאָרגפֿאַלדיק צוגרייטן פֿאַרן בויען. אַ גוטע צוגרייטונג וועט אונדז שפּאָרן שפּעטערדיקע אומנויטיקע אַרבעטן. פּאַראַלעל צום פּראָצעס פֿון באַקומען דעם בנין־דערלויבעניש דאַרף מען עמעצן באַטרויען מיט דער אויסאַרבעטונג פֿון דעם אָפּמעסט און קאָסט־אינסאַצן. אויף יסוד פֿון דעם אָפּמעסט און קאָסט־אינסאַצן קענען מיר באַשטימען די נויטיקע קוואַנטיטעט בנין־מאַטעריאַל (מיט באַטראַכטונג אויך פֿון דעם נויטיקן פֿאַרלוסט). די דאָקומענטן זענען אויך נויטיק פֿאַרן באַקומען אַ בוי־הלוואה. אויב מיר האָבן אויך באַוויזן צו באַקומען די נויטיקע הלוואה (אָדער געלט פֿאַרן אָנהייב פֿון בוי), פֿאָלגט דער קויפֿ פֿון בנין־מאַטעריאַל.
דער מאַטעריאַל איז בעסטער צו באַשאַפֿן בײַ אַ האַנדלס־אונטערנעמונג. עס עקזיסטירט אויך די מעגלעכקייט צו קריגן שוין גענוצטן מאַטעריאַל — וואָס איז באַדײַטנדיק ביליקער — אָבער דאָס דאַרף מען אין אַלגעמיין אפֿשמועסן (און צוזאַמען קויפֿן) מיט אַ מומחה. פֿאַרשטייט זיך, פֿאַרשמוצטע ציגל מיט מושט וועלן שפּעטער מאַכן שוועריקייטן בײַם מאַוערען און בײַם פֿאַרפּוצן, ווײַל זיי וועלן „דורשלאָגן“ דורך דעם פּוצ און דעם מאָלערײַ־שיכט. אין געהילצטע בימען, פּאַרקעטן, שיף־פאָנעם מעגן זיך באַהאַלטן פּילזן און אינסעקטן, וואָס נאָך אַ יאָר־צוויי קענען אָנריכטן ריזיקע שעדן. פֿאַר געוויסע דאַך־טיילן איז נויטיק אַ טאָפּלער קוואַנטום לעטן, דעריבער קען זײַן, אַז אַ ביליקע דאַך־באַדעקונג וועט שפּעטער אויסקומען טײַערער. אויך אַ ווייכער, שוין גענוצטער ליימשטיין האַלט נישט אויס פֿראָסט, און אַזוי וועלן מיר אים ניט קענען ניצן פֿאַר מויערן און פֿאַר יסודות. אַלגעמיין דאַרף מען זײַן זײער אָפּגעהיט, צי עס גייט וועגן נײַע צי וועגן אַלטע, אָפֿט מאָל ביליקע בנין־מאַטעריאַלן. עס דאַרף מען שטענדיק פֿאָדערן און אויפֿבאַוואַרן דאָקומענטן וואָס באַווייזן באַזיץ, אָבער אויך אַלע אַנדערע רעכענונגען און דאָקומענטן דאַרף מען זאָרגפֿאַליק אויפֿהיטן.
איידער די ערשטע לאַדונג מאַטעריאַלן קומט אָן, דאַרף מען נאָך אויסשטעלן אַ סך זאַכן אויף דעם לאַנד. אויב דער לאַנד איז נאָך נישט אַפֿגערודערט, דאַרף מען נאָך דער אויסגלײַכונג פֿון די גרענעצן מיט די שכנים און מיט די אָפֿיציעלע דאַטן אויפֿשטעלן אַן אָפּצוימונג. די אָפּצוימונג צום גאַס און די רעכטע זײַטיקע און די רעכטע העלפֿט פֿון דער הינטערער אָפּצוימונג, אַלץ געזען פֿון גאַס, דאַרפֿן מיר מאַכן. די לינקע זײַטיקע אָפּצוימונג און די לינקע העלפֿט פֿון דער הינטערער אָפּצוימונג געהערן צום לינקן, ריספּעקטיוו הינטערן שכן. דורכן באַשאַפֿן אָפֿיציעלע דאָקומענטן וועגן די אָפּצוימונגען וועלן מיר פֿאַרמײַדן מעגלעכע שפּעטערע קריגערייען און אפֿשר אויך געריכט־פֿאַלן. אין דער ריכטונג פֿון טראַנספּאָרטירן די בוי־מאַטעריאַלן איז רעקאָמענדירבאַר צו מאַכן נאָר אַ פּראָוויזאָרישע און באַוועגלעכע אָפּצוימונג.
דער גרונט־פֿאָרויסזעצונג פֿאַר בוי־אַרבעט איז די עקזיסטענץ פֿון וואַסער אויפֿן אָרט, ווײַל דאָס טראַנספּאָרטירן וואַסער איז טײַער און קאָמפּליצירט. אויב מיר האָבן געבויט אַ ברונעם און דאָס וואַסער איז שוועבליק, ביטער, געזאַלצן אָדער שטינקיק, דאַרף מען זוכן הילף בײַ אַ ספּעציאַליסט פֿאַר בויען אַ פּאַסיקן (טיפֿן) ברונעם אָדער פֿאַר נייטראַליזירן דאָס וואַסער. אַגרעסיוו אָדער שמוציק וואַסער מעג מען נישט נוצן בײַם בוי, ווײַל עס וועט נאָך אַ קורצער צײַט פֿאַרדאַרבן דעם באַטאָן אָדער מאָרטער. מען דאַרף אויך אויסגראָבן אַ ליימ־גרוב, אַזוי אַז זי זאָל נישט שטערן צום טראַנספּאָרט און זאָל זײַן גענוג ווייט פֿון די צוקונפֿטיקע ווענט. דער באָדן פֿון דער גרוב קען זײַן 3 x 2 m, און די טיפֿן 1,5 m.
נייטיק איז אויך איין בנין פֿאַר לאַגערן מאַטעריאַל, מכשירים און זיך אָפּרײַדן. פֿאַר דעם ציל דאַרף מען אויפֿבויען אַ זמניתע שאַק מיט אַ גרונטפֿלאַך פֿון 3 x 3m פֿון האָלץ, ריד אָדער ציגל, מיט מעגלעכקייט צו פֿאַרמאַכן. אָבער פיל בעסער איז, אַז מען זאָל פֿריער אויפֿבויען איינעם פֿון די הילפֿבנינים, למשל אַ ברענוואַרג־שופּע, פֿאַר וועלכע מיר האָבן אויך אַ בנין־דערלויבעניש, און זי ניצן פֿאַר לאַגער. מען דאַרף אויך נישט פֿאַרגעסן וועגן דעם בוי פֿון אַ טואַלעט אויף אַן אָרט וואָס איז ווײַט פֿון וואַסער. נאָך דער צופֿיר פֿון מכשירים און הילף־מאַטעריאַלן (טישלער־קלאַמערן, שטריק אאַז״וו) קענען מיר אָנהייבן מיט דער אָרגאַניזאַציע פֿון דער צופֿיר פֿון בנין־מאַטעריאַל.
מ׳זאָל דען דעם טראָק אַזוי אויסלײַען, אַז ער זאָל זײַן גאָר אויסגענוצט. פֿאַר פֿאַרשפּרייטע מאַטעריאַלן דאַרף מען פֿאָדערן קיפּער־טראָקן. מיר מוזן פֿאַרמײַדן ביליקן, אָבער אומלעגאַלן טראַנספּאָרט. דער געבראַכטער מאַטעריאַל זאָל מען אַוועקלייגן אין דער נאָענט פֿון דער צוקונפֿטיקער בנין, אַזוי אַז ער זאָל ניט שטערן דעם ווײַטערן טראַנספּאָרט, ווײַל אויף אַזאַ אופֿן וועלן מיר פֿאַרמײַדן אומנויטיקע איבערפֿירונגען. צעמענט מוז מען באַהאַלטן אונטער אַ דאַך אָדער צוגעדעקט, ציגל אויסגעלייגט אין פֿאַרבינדונג, אָן סכּנה פֿון פֿאַרוווּנדונגען, זאַמד און גראַוואַל אַרומגעצוימט מיט ציגל (צוליב אָפּשיטערן). דעם אויסלאָשן פֿון קאַלך איז בעסטער אָפּצוטראָגן אַ ספּעציאַליסט.
נאָך דעם קענען מיר »אַרויסצייכענען« דאָס פּלאַץ פֿונעם בנין. דאָס וועט טאָן דער בעל־בויער. ער וועט באַשטימען דעם גענויען אָרט פֿונעם בנין אויפֿן ערד־פּלאַץ, דעם אָרט פֿון די עקן און די הױכקייט־דאַטן. פֿון דעם אָרט, וווּ דער בנין וועט ווערן געבויט, דאַרף מען אָפּנעמען ווידער און הומוס (פֿאַר אַ מעגלעכן שפּעטערן נוצן). דער בנין־טעריין דאַרף זײַן האָריזאָנטאַל, כּדי דער בעל זאָל קענען באַשטימען מיט אַ שנור דעם אָרט פֿון די יסודות. די ברייט פֿון די יסוד־גריבער צייכנט מען אָן מיט קליינשטאַקן. מיר קענען זיך באַטייליקן, אונטער דער אויפֿזיכט פֿון דעם בעל, אויך אין די דאָזיקע אַרבעטן, אָבער דאָס אויסגראָבן פֿון די גריבער איז גאַנצלעך אונדזער אַרבעט. אויף לײַכטן טעריין דאַרפֿן זיך שטיצן, און אויף פֿעסטן באָדן מוזן מיר די גריבער אויספֿירן פּינקטלעך לויט די געגעבענע דימענסיעס, דורך אָפּהאַקן די זייטן פֿון די ווענט. לאָמיר פּרוּוון דעם אויסגעגראָבענעם ערד אויסגלײַכן אויפֿן אָרט, 1-2 m פֿון דער גרוב, אָבער אָפֿט איז עס נייטיק צו טראַנספּאָרטירן. דעם טראַנספּאָרט פֿון דער ערד איז בעסטער צו באַשליסן ווי אַ צוריקפֿיר־טראַנספּאָרט פֿון אַ לאַסטוואַגן, וואָס ברענגט די בוי־מאַטעריאַלן. נאָך דעם אויסגראָבן פֿון די גריבער איז בעסטער גלייך אָנהייבן מיט דער אויפֿבוי פֿון די יסודות (כּדי דער רעגן זאָל נישט שאָדן די גריבער) (פֿיג. 2).
בילד 2
באַוונונג
די טיפעניש פֿון פֿונדאַמענט דאַרף אין יעדער פֿאַל זײַן נישט ווייניקער ווי 30 cm אונטערן ערדניװאָ, אונטער דער פֿראָסט־גרענעץ. דער שנעלסטער און Zugleich אויך דער עקאָנאָמישסטער פֿונדאַמענט איז דער אַזוי־גערופענער »שוועבנדיקער שטיין«, וואָס מיר קענען אויך אַליין מאַכן לויטן אינסטרוקציע פֿון דעם בעל־מלאכה. אַ פֿונדאַמענט פֿון ציגל איז זייער טײַער און קען אים בויען נאָר אַ מומחה. אין בערגיקע ערטער וועט זיך דאָס בעסטע פּאַסן אַ פֿונדאַמענט געמויערט פֿון שטיין. נאָך דער אויספֿיר פֿון די פֿונדאַמענטן פֿון די אויסערלעכע הויפּט־ווענט, דאַרף מען מאַכן די פֿונדאַמענטן פֿון די מיטעלע און די צעטייל־ווענט.
אויף דער באַזע פֿון דעם פֿריִערדיקן, מיט פֿלעסיקן אַרבעט, האָבן מיר שוין אַרויסגעאַרבעט די נייטיקע יסודות. פֿאַר אַ גוטע אינסולירונג וועט דער בעל־מלאכה לייגן צוויי שיכטן ביטומען־אינסוליר־פּלאַטן 150, און דרײַ שיכטן הייסן ביטומען וועלן פֿאַרזיכערן אַ גאָר פֿאַרמאַכטן שלוס. מען דאַרף אויך באַמערקן, אַז די אינסולירונג זאָל זײַן 3–10 cm ברייטער פֿון דער וואַנט און אַז בײַם צוזאַמענפֿאַל דאַרף זײַן לפּחות 15 cm איבערלאַפּונג. די האָריזאָנטאַלע אינסולירונג פֿון די גרונט־ווענט דאַרף זיך אָפֿן אָרטן פֿאַרבינדן מיט די האָריזאָנטאַלע אינסולירונגען פֿון די מיטל־ווענט און מיט די אינסולירונגען אונטערן פּאָדלאָגע. אַ סך פֿאַראַכטענען די סאָרגפֿältיקע אינסולירונג; אָבער, די אינסולירונג איז איינע פֿון די יסודותדיקע פֿאַרכּײַסונגען פֿאַר דער נוצבאַרקייט פֿון אַ בנין (פֿיג. 3)
בילד 3
דער אָנהייב פֿון די אויסערדיקע הויפּט־ווענט, די אינעווייניקסטע הויפּט־ווענט און די טרענוואַנט־ווענט דאַרף זײַן לפּחות 30, און נאָך בעסער 40 cm, העכער דעם ניװאָ פֿון דעם אַרומיקן טעריין לעבן דעם פּלאַנירטן ניװאָ פֿונעם דיל. דעם בעל־מלאכה, וואָס פֿירט די אָרגאַניזאַציע פֿון די אַרבעטן און די אַזוי גערופֿענע פּינקטלעכע אַרבעטן, קענען מיר שטאַרק העלפֿן בײַם אויפֿמויערן. דערפֿאַר איז רעקאָמענדירט, אַז מיר זאָלן דאָס מויערן, איינע פֿון די אָפּעראַציעס וואָס דאַרפֿן אַ סך אַרבעט, גוט צוגרייטן און דעם גאַנג פֿון איר פֿאַרלויף דעטאַלירט און פֿאַרזיכטיק אויסאַרבעטן.
אָבער וואָס פֿאַר אַ מאַטעריאַל מיר אויך ניצן פֿאַר מויערן, צי בריקן, האָלצע בריקן, בלאָקן, פֿראָסט־קעגנשטענדיק צעבראָכן שטיין אָדער באַאַרבעטער טעוער שטיין, וועלן די פֿאָלגנדיקע גאָלדענע כּללים פּאַסן פֿאַר יעדן מויערן.
- לאָמיר נישט שטרעבן צו טאָן אַלץ אַליין! אַ גוטע קוואַליטעט פֿון מאַסאָנערײַ קען נאָר פֿאַרזיכערן קוואַליפֿיצירטע אַרבעטסקראַפֿט. אויב מיר האָבן נישט געלערנט דאָס צימערמאַנער־האַנטווערק, דאַן העלפֿן מיר בײַם טראָגן ציגל, בײַם צוגעבן, מישן און טראָגן מאָרטל, בײַם טראָגן סאַפֿאָלונגען אאַז״ו. (איל. 4).
בילד 4
2. די נויטיקע טראַגענדיקע ברייט פֿון דער וואַנט באַשטימט דער מומחה שוין בײַם פּלאַנירן. די נויטיקע גרעב פֿאַר טערמישער אינסולאַציע הענגט אָפּ פֿון מאַטעריאַל פֿון דער וואַנט, און דער מינימאַלער ווערט פֿון דער גרייס איז, לויט די טראַגפֿעיִקייט, רעגולירט דורך די פֿאַראָרדענונגען. מען טאָר ניט שפּאָרן אויף דער גרעב פֿון די ווענט אויף קיין שום חשבון, ווײַל שפּעטער וועלן מיר האָבן גרעסערע הייצ־קאָסטן; איבער דעם קענען זיך אויף דינע ווענט אָפּזעצן וואַסערדאַמף, וואָס איז שעדלעך פֿאַר דער געזונט און פֿאַרדאַרבט די מאָלערײַ און מעבל. פֿאַר אונדזערע טעמפּעראַטור־באַדינגונגען זענען באַגעhrטע ציגל־ווענט פֿון ברייט 38 cm (אָן טינק). שטיינערנע ווענט זאָלן זײַן לפחות 50 cm ברייט (שוין אויך צוליב דער טראַגפֿעיִקייט). עס עקזיסטירן אויך פֿאַרשיידענע אַנדערע קאָמבינאַציעס פֿון ווענט, פֿון וועלכע די באַקאַנטסטע איז די קאָמבינאַציע פֿון לענגס־געשטעלטע הולע ציגל און אויף־שטעלנדיק געשטעלטע קלענערע ציגל. די גרעב פֿון די ווענט איז 33 cm, אָבער עס דאַרף אַ זאָרגפֿעליקע אויספֿירונג פֿון די אַרבעטן. אַ גוטע וואַנט איז גאָר ווערטיקאַל, און די איינצלהײט־עלעמענטן אין איר זײַנען פֿאַרבונדן מיט פֿאַרבאַנד. בײַ ציגל־ווענט דאַרף מען באַזונדערס אויפֿמערקזאַם זײַן אויך דערויף, אַז די ציגל־רייען זאָלן ליגנען גלײַך און האָריזאָנטאַל. כּדי בײַם מויערן צו באַהאַלטן די דימענסיעס, דאַרף מען נוצן קלאָצן, לאַטעס, שטריק, אַ זייגערליניע, און אָפֿט דאַרף מען קאָנטראָלירן די ריכטיקייט פֿון דעם מויערן (לפּחות נאָך דעם 2-3טן ריי).
3. די האָריזאָנטאַלע און ווערטיקאַלע שפּאַלטן (בײַ שטיין — די שילכע) זאָלן זײַן אַרום 1 cm, און מען דאַרף די שפּאַלטן גוט אָנפֿילן מיט מאָרטער. דער קוואַליטעט פֿון מאָרטער באַשטימט אַ פֿאַכמאַן; געוויינטלעך ניצט מען מאָרטער פֿון דער גראַדאַציע H4 אָדער H6. פֿאַר מויערן פֿון זיילן און קוימענס איז נייטיק אַ מיט צעמענט פֿאַרשטאַרקטער מאָרטער. דער מאָרטער מוז מען זייער פֿאָרזיכטיק אויסמישן, כּדי עס זאָלן נישט זײַן דערין קלומפּן פֿון זאַמד און לײַם. פֿאַרן מישן מאָרטער דאַרף מען ניצן אַ געלאַגערטן לײַם און זאַמד אָן לײַם, אָן בלאָטע און אָן פֿאַרפּעסטיקונגען.
4. בײַם בויען, העכער אַ הייך פֿון בערך 1 m זײַנען שוין נויטיק סקעליעס. סקעליעס קען אויספֿירן נאָר דערפֿאַר קוואַליפֿיצירטע אַרבעטער, אָדער מען מאַכט זיי לויטן אָנװײַז פֿון דעם מײַסטער, און דער מאַטעריאַל פֿאַר די סקעליעס מוז זײַן גאָר אין אָרדענונג מיט פּאַסיקער דעקונג. אויף די סקעליעס דאַרף מען אַרױפֿלייגן צוטריט־ברעטער מיט לאַטעס צו פֿאַרמײַדן אויסגליטשן. דער מאָרטער־קעסטל דאַרף מען אָנפֿילן אַזוי, אַז בײַם טראַנספּאָרט זאָל נישט קומען צו פֿאַרשפּרייטן. ווײַל בײַם בויען ווערט פֿאַרבראַכט אַ גרעסערע מאָס מאָרטער, דאַרף מען פֿאַר יעדן מויערער צוגרייטן צוויי קעסטלעך.
5. מע טאָר נישט דערלאָזן קיין אומאָרדונג אויפֿן בנין־פּלאַץ! בעת און נאָכן אַרבעטס־אָפּלויף דאַרף מען רייניקן די סטעלאַזשן, כּדי דער מאָרטער אויפֿן פּאָדלאָגע זאָל נישט זיך אָפּבינדן. מען דאַרף אויך רייניקן די מאָרטער־קעסטן און צוגרייטן נאָר אַזוי פֿיל מאָרטער ווי עס וועט יענעם טאָג גענוצט ווערן. מען דאַרף אויפֿקלייבן די ציגל וואָס זײַנען געפֿאַלן און רייניקן דעם טעריין פֿון אָפּפֿאַל, כּדי צו באַפֿרײַען די טראַנספּאָרט־וועגן. די ציגל דאַרף מען ברענגען און אויסלייגן אַזוי, אַז זיי זאָלן זײַן בײַם מײַסטער־מאַסאָנס האַנט־גרייט, מיט אַכטונג דערויף, אַז די הויפֿן זאָל זיך נישט צעפֿאַלן און נישט אראפּפֿאַלן.
6. די אַרבעטס־פֿעיִקייט פֿון איין ציגלער איז איינבויען 800-1000 ציגל אין אַכט שעה. אויב מ׳אָרגאַניזירט די אַרבעט אַזוי אַז איין אַרבעטער לייגט דעם מאָרטער, דער צווייטער גיט די ציגל, דער דריטער (מײַסטער) לייגט אָדער מאַכט דאָס מויער, און די איבעריקע (משפּחה־מיטגלידער) טראָגן אַרײַן די מאַטעריאַלן, קען מען אין אַכט שעה אײַנבויען אויך 7000 ציגל. אויף דעם אופֿן קען מען די הויפּט־ווענט פֿון אַ משפּחה־בנין פֿאַרענדיקן אין 4–5 טעג. באַזונדערע אויפֿמערקזאַמקייט דאַרף מען געבן אויף ריכטיק אויספֿירן די פֿאַרבינדונגען פֿון די ווענט, אויף די עקן, אויף די ראַמען פֿון אָפֿענונגען, אויף זייער פֿעיִקן אַדזשאַסטירן און אויף דעם אַדזשאַסטירן פֿון דער פֿאַרבינדונג.
7. די גרעב פֿון די צעטייל־ווענט קען זײַן 6, 10, 12 און 25 cm (אין אָפענגיקייט פֿון די פֿאָרדערונגען פֿון דער קאַנסטרוקציע און דער צעטיילונג). די אויפֿשטעלונג פֿון צעטייל־ווענט דאַרף דורכגעפֿירט ווערן דורך אַ פֿאַכמאַן, ווײַל די ווענט מוזן פֿאַרבונדן ווערן אין די גרויבן פֿון די הויפּט־ווענט, און די צעטייל־ווענט פֿון בלאָקן דאַרף מען אויך פֿאַרזאָרגן מיט פֿאַרשטאַרקונגען. באַמערקן מיר, אַז די גרעב פֿון בלאָק־ווענט אין »נאַסע« צימערן (באַדצימער, קיך) זאָל זײַן מינדסטער 10 cm, ווײַל שפּעטער, בײַם מאַכן די נויטיקע גרויבן, וועלן די ווענט פֿון 6 cm זיך פֿאַרדאַרבן.
8. און צום סוף אַ פּאָר ווערטער וועגן שוץ פֿון דער געזונטהייט פֿון די באַטייליקטע אין דער קאַנסטרוקציע פֿון דער משפּחה־הויז. אויף דעם אַרבעט־פּלאַץ דאַרף מען באַזאָרגן די מעגלעכקייט זיך צו וואַשן, אַ קליינע צימער פֿאַר אויפֿבאַוואַרונג און טרוקענען פֿאַרשוויצטע אַרבעט־קליידער, זון־בוימל (פֿאַר באַשינגען) און אַ פֿעטע קרעם פֿאַר הויט־פּפֿלעגע. פֿאַרוועלקטע און פֿון מאָרטער אָפּגעגעסענע הענט דאַרף מען זאָרגפֿעלטיק וואַשן, וונדן דאַרף מען דיזינפֿיצירן, און בליסטערס אײַנשמירן. קעגן איבערמעסיקן זון־אײַנפֿלוס – בפֿרט די, וואָס זײַנען נישט געוווינט צו שווערער פֿיזישער אַרבעט – דאַרף מען נוצן זון־בוימל, אַ הוט מיט אַ ברייטן ראַנד און לײַכטע קליידער. קינדער דאַרף מען אוועקפֿירן פֿון דער בוי־פּלאַץ, פֿון דער גרוב פֿאַר באַלעבן קאַלך. אַזעלכע, פֿאַר שפּילן צוגעצויגענע ערטער דאַרף מען אַרומפֿענסטערירן און אײַנאָרדענען.
דער קלאַסישער בוי־מאַטעריאַל, ציגל, איז זייער וויכטיק, אַזוי אַז מיר האָבן צוויי בילדער אָפּגעגעבן דעם מאַטעריאַל כּדי צו ווײַזן זײַנע כאַראַקטעריסטיקן, דהײַנו »נאָרמען פֿון באַניץ« (פֿיג. 5 און פֿיג. 6).
בילד 5
די נומערן אין די קליינע ראַמען ווײַזן וויפֿל שטיקער ציגל מען דאַרף פֿאַר 1 m2 וואַנט פֿון פֿאַרשידענער גרעב, געמאַכט פֿון ציגל פֿון פֿאַרשידענע דימענסיעס. יענע, וואָס בויען אַליין, קענען לייכט אויסרעכענען די פֿלאַכן פֿון די וואַנטן פֿון די פּלאַנירטע צימערן. די אויסרעכענונג פֿון דער וואָליום פֿון די וואַנטן איז שוין מער קאָמפּליצירט, און דווקא דערפֿאַר האָבן מיר באַשטימט דעם יחס צווישן דער צאָל שטיקער און דער וואַנט־פֿלאַך (אויסנאַם האָבן מיר באַשטימט דעם נויטיקן צאָל ציגל פֿאַר אַ זײַל פֿון אַ הייך פֿון 1 m).
בײַ דער באַשטימונג פֿון די דאָזיקע דאַטן האָבן מיר אויך גענומען אין באַטראַכט דעם אָרט, וואָס דער מאָרטער פֿאַרנעמט, און וווּ די צאָל שטיקער פֿאַר 1 m2 איז נישט געווען אַ גאַנצע צאָל, האָבן מיר אויפֿגערונדעט אַרויף.
בילד 6
מיר ציען די אויפֿמערקזאַמקייט פֿון בויער צו דעם, אַז דער נויטיקער צאָל ציגל אין די עקן פֿאַר דער קעגנזײַטיקער פֿאַרבינדונג פֿון די ווענט פֿעלט אויס, אויב מיר רעכענען דעם חשבון אויף דער באַזע פֿון די אינעווייניקסטע פֿלאַכן. דערפֿאַר דאַרף מען די לענג פֿון איין וואַנט אין דער פֿאַרבינדונג פֿאַרגרעסערן מיט דער ווערט פֿון דער וואַנט־גרעב. ציגל אויסגעשטעלט אין רייען שטעלן בלויז פֿאָר אַ פּאַציעל מאַטעריאַל, נאָר דורך פֿאַרבינדונג מיט מאָרטער וועט עס ווערן אַ וואַנט. מאָרטער איז אַ געמיש פֿון געבלאָשענעם לײַם, זאַמד, וואַסער און צעמענט מיט דער געדיכטקייט פֿון סמעטענע.
באַניץ פֿון פֿאַרשידענע סאָרטן מאָרטער
מאָרטער־צייכן H4 - פֿאַר וואַנטן מיט קלענערער באַלאַסטונג.
מאָרטער מיט דער באַצייכענונג H6 - פֿאַר ווייניקער באַלעסטיקטע יסודות פֿון ציגל און שטיין, פֿאַר קוימענס, פֿאַר טרענענדיקע ווענט און פֿאַר וואָלטן.
מאָרטער מאַרקירונג H10 - פֿאַר טראָגן־ווענט מיט אַ גרעב פֿון 25 cm און ווייניקער, און פֿאַר פּילערס מיט קלענערע באַזעס פֿון 0,1 m2
מאָרטער באַצייכענונג H25 - פֿאַר די הויפּט־ווענט פֿון קעלער־רוימען אין בנינים.
מאָרטער מאַרקירונג H50 - פֿאַר זיילן פֿון ציגל מיט פֿאַרשטאַרקונג פֿאַרן פֿאַל פֿון »אַגרעסיווע« אונטערערדישע וואַסערן.
מאָרטער באַצייכענונג Н80 - פֿאַר דעם פֿאַל פֿון »אַגרעסיווע« אונטערערדישע וואַסערן.
מאָרטער צייכן H90 - פֿאַרן פֿאַל פֿון זייער »אַגרעסיווע« וואַסערן.
אויף־אויסער די דאָזיקע אַספּעקטן, זענען, נאַטירלעך, גילטיק די פֿאָדערונגען אין באַzug אויף שטאַרקייט.
זאַץ פֿון באַזונדערע מאָרטער־סאָרטן
H10: 1,00 m3 זאַמד, 250 kg צעמענט פֿון מאַרקע 300 אָדער 0,25 m3 לײַם
200 kg קג צעמענט פֿון דער מאַרקע 400
Н25: 1,00 m3 זאַמד, 350 kg צעמענט פֿון גראַד 300 אָדער 0,10 m3 קאַלך
300 kg קג צעמענט פֿון דער מאַרקע 400
H4: 1,00 m3 זאַמד 0,25 m3 לײַם
H4f/100h: 1,00 m3 זאַמד 100 kg צעמענט מאַרקע 300 0,25 m3 לײַם
H4f/75n: 1,00 m3 זאַמד 75 kg צעמ. גראַדע 400 0,25 m3 לײַם
H4f/50 o: 1,00 m3 זאַמד 50 kg צעמ. מאַרק 500 0,25 m3 לײַם
Н6: 1,00 m3 זאַמד 175 kg צעמ. מאַרק 300 אָדער 0,25 m3 לײַם
150 kg קג צעמ. גראַד 400
VP/100h: 1,00 m3 זאַמד 100 kg צעמ. מאַרקע 300 0,33 m3 קאַלך
а/250 ה: 1,00 m3 זאַמד 250 kg צעמ. מאַרקע 300 —–
o/225n: 1,00 m3 זאַמד 225 kg צעמענט־מאַרק 400 —–
ליימ מיט שטיקלען אָדער אומגעמישט און שלעכט פֿאַרגאָלטער ליימ וועט פֿאַרשאַפֿן קראַטערס אויף דער וואַנט אין דער פֿאָרעם פֿון קערנער־שפּורן.
עטלעכע מינים בטון
עס איז גוט צו וויסן די קעראַקטעריסטיקן און עטלעכע מינים באַטאָן, מיט דער באַמערקונג אַז די שטאַרקייט פֿון דעם הויפּט פֿאַרבינד־מאַטעריאַל, צעמענט, וואַקסט מיט דער העכערונג פֿון די ציפֿערן (200, 300, 400, 500). די באַצייכענונג פֿון באַטאָן פֿון B50 ביז В500 ווייזט ווידער אויף זײַן דרוק־שטאַרקייט. דאָ זײַנען עטלעכע מינים פֿאַר דעם »אַסאָרטימענט«:
V - 50: 1,20 m3 גראַוואַל 150 kg צעמענט פֿון מאַרקע 300 אָדער 110 kg צעמענט פֿון מאַרקע 400
B - 70: 1,20 m3 גראַוול 190 kg צעמענט פֿון גראַד 300 אָדער 150 kg צעמענט פֿון גראַד 400
B - 100: 1,20 m3 שטער 250 kg צעמענט מאַרק 300 אָדער 200 kg צעמענט מאַרק 400
В - 140: 1,20 m3 גראַוואַל 270 kg צעמענט פֿון מאַרק 300 אָדער 250 kg צעמענט פֿון מאַרק 400
B - 200: 1,30 m3 קיזלשטיין 278 kg צעמענט מאַרק 500
אויב מיר האָבן שוין בעסער באַקאַנט געמאַכט די ציגל און דעם מאָרטער, דאַרף מען אויך דערמאָנען אַז דער אופֿן פֿון פֿאַרבינדן ציגל דורך זיי לייגן מיט דער לענג אין דער ריכטונג פֿון דער וואַנט־לענג הייסט לענג־שיכט (זען פֿיג. 7, 1 טייל). עס עקזיסטירט אויך אַ שטייענדיקע שיכט (זען פֿיג. 7, 3. טייל) און דער אַזוי־גערופענער זעלנער־שיכט (זען פֿיג. 7, 4. טייל) אין איין־רייע־וואַריאַנט.
די ציגל קען מען לענגס און קראָזווייז צעשפּאַלטן אין האַלב, אָבער אָפֿט דאַרפֿן זיך שטיקער פֿון 1/4 און 3/4-טע טיילן. מיט די באַזײַט קען מען פֿאָרמירן זיילן. זייער וויכטיק איז, אַז דער אויבערשטער ציגל-שיכט זאָל זײַן פֿאַרשיבן מיט אַ האַלבע טיילונג אין פֿאַרהעלטעניש צום שיכט וואָס ליגט אונטער אים. דער דאָזיקער פֿאַרבאַנד פֿאַרזיכערט די שטאַרקייט פֿון דער וואַנט. וויכטיק איז אויך, אַז מאָרטער זאָל זײַן נישט נאָר צווישן די באַזונדערע שיכטן, נאָר אויך צווישן די באַזונדערע ציגלען אין דער שיכט אין דער זײַטיקער ריכטונג (איל. 7, אונטערשטער טייל).
בילד 7
אויף די גרייטע שיכטן דאַרף מען מיט אַ טראָוועל אויפֿטראָגן אַן אײַנגעגלײַכטע און דינע שיכט מאָרטער פֿון אַ גרעב פֿון אַרום 1 cm; אויף דער דאָזיקער שיכט לייגן די ציגלען (3), און אויף די ענדן פֿון די ציגלען דאַרף מען אויך אויפֿטראָגן מאָרטער (2). די געלייגטע ציגלען דאַרף מען מיט קלאַפּן ערשט פֿון אויבן אַרײַנטראָגן אויף זייער אָרט (4), און דערנאָך אויך פֿון דער זײַט (5) (מיט קלאַפּן אויפֿן קאָפּ וואָס איז נישט אָנגעשמירט מיט מאָרטער). דער דינער מאָרטער וועט אײַנרינען אויך אין די ווערטיקאַלע פֿוגן, און אַזוי וועט מען דערגרייכן אַ גוטע פֿאַרבינדונג.
פֿאַר האַלבירן ציגל איז באַקוועם אָפּצומערקן די לענג אויף דעם שעפֿטל פֿוןן האַמער, און אַזוי וועלן מיר גרינג אָפּצייכענען דעם אָרט פֿאַרן אָפּשנײַדן פֿון אַ העלפֿט אָדער אַ פֿערטל ציגל. אויפֿן אָרט פֿון שניט דאַרף מען ציען אַ טיפֿערן שטריך פֿון ביידע זײַטן פֿון דער ציגל און דורך שלאָגן אין מיטן דעם טייל, וואָס מען וויל אָפּטיילן, צעברעכט זיך די ציגל. בײַ דעם אָפּעראַציע דאַרף מען האַלטן די ציגל אין דער לינקער האַנט.
פֿאַר פֿאַרפּוצן דאַרף מען נאָך גרעסערע דערפֿאַרונג ווי פֿאַר צעשניידן ציגל. אַרויסגיסן דעם אינהאַלט פֿון דער טראַוועל אויף דער וואַנט מיט בלויז איין באַוועגונג פֿון דער האַנט וועט שווער לערנען דער וואָס באַשעפֿטיקט זיך נאָר זעלטן מיטן מאַסאָנער־האַנדווערק. דערפֿאַר איז בעסער אַראָפּצולייגן דעם מאָרטער אויף אַ גרעסערן לעוול־ברעט און דאַן, אָנהייבנדיק פֿון דעם אונטערשטן עק פֿון דער וואַנט — האַלטנדיק דעם ברעט האָריזאָנטאַל און אונטער אַ ווינקל פֿון וועגן 20° צו דער וואַנט — מיט אַ לייכטן דרוק אויף דער וואַנט אָנטאָן דעם מאָרטער אויף דער פֿלאַך (בילד 8).
בילד 8