Ad plenam dispositonem habitationis etiam calefactionis comparatio pertinet. Calefactio centralis est recentissimum et commodissimum remedium. Si talem calefactionem in habitatione habemus, nobis tantum restat sustentatio retis fistularum et corporum calefactoriorum. Et aliud quoque: tutela parietum supra radiatores contra maculas nigras pulveris combusti.
Ad calculandum necessitatem calefaciendi non satis est scire calorificam vim agentis calefactorii, quia talis calculus etiam a multis aliis factoribus pendet, ut puta a directione ventorum, vi insulandi parietum et simili. Calculus est complicatus (nec exactissimum praebet exitum), ideo in tabula dati sunt notitiae informativae de calore necessario. Praeterea scire oportet quod, cum combustibilia solida adhibentur, iacturae caloris 20–50% efficiunt, cum vero energia electrica, combustibilia liquida et gas adhibentur, 10 20%.
Ex datis notitiis etiam necessariae quantitates caloris ad calefactionem locorum diversae superficiei et positionis aestimari possunt.
Calefactio gaso
Quamquam calefactio gasaria moderna et vilis est, tamen multae pericula in tractandis apparatibus gasariis atque eorum installatione exsistunt. Certe, tantum cum haec pericula satis non cognoscuntur aut negligenter ad ea se habet. Notum est numerum iniuriarum non maximum esse in viis et fabricis, sed potius in domibus ipsis. Inter has casus plerique oriuntur ex usu imperito gasii et apparatuum gasariorum. Regula »fac tibi ipse« apud gasium non solum non est optanda, sed in plurimis casibus etiam stricte prohibita est! Sed haec prohibitio non significat artificem domus hoc »tabu« omnino curare non posse. Immo, etiam expedit ut et hanc regionem noverit, in qua quaedam peritia requiritur. Ita facilius pericula exstantia aestimabit et poterit decernere quousque ipse reparare et conservare possit installationem gasariam.
Iako razorno dejstvo gasa višestruko premašuje dejstvo električne struje, gas ipak nije toliko podmukao, jer se opasnost od njega lakše i brže uočava. Danas su u upotrebi tri vrste gasa: gas iz gradske mreže, nazvan gradski ili svetleći gas, gas koji se vadi iz zemlje i cevovodima dovodi do potrošača, zemni gas, i konačno, propan-butan, koji se transportuje u čeličnim bocama i skraćeno naziva РВ–gas
Praecipua huius gasorum proprietates in tabula sequente datae sunt:
Gas Gravitas specifica relativa aeris Potentia calorifica
(0 - 1) kilocaloria/m3
Gas urbis 0,64 3600 - 4000
Gas naturale 0,62 9000 - 9900
RV - gas 1,89 27000 - 29300
Maxime interest has instructiones sequi: si odorem gasi sentimus, STRICTE VETITUM EST lucem electricam accendere, ignem accendere, in conclave ingredi calceis cum clavis ferreis, obturaculum inserere aut eximere, ventilatorem accendere! Vasa ferrea gasi PB vetitum est uti aut condere in locis qui infra planum terrae sunt aut iuxta ianuas et fenestras, quia gas deinde, quod gravius est aere, ne per ventilationem quidem removeri potest. Si suspicio est gas alicubi effluxisse, calceos exuere oportet et in conclave ingredi, cautissime ac lente ianuas et fenestras aperire.
Systematice inspicienda sunt nexus tubulaturae, caligae gommae et nexus gasi PB, necnon functio valvularum. Nulla harum partium gasem emittere debet. Inspectio per flammam ad explorandam permeabilitatem VITAE PERICULUM est atque ideo PROHIBITA! Inspectionem facere possumus partes suspectas aqua multum saponata ungendo. Si bullae formantur, id certum signum est partem illam gasem emittere.
Naročito je važno da naš štednjak na gas bude stalno čist. Zagorela prljavština, osim što narušava estetski izgled štednjaka, utiče i na sagorevanje gasa, pa čak može biti uzrok gašenja plamena i napuklina u dovodu. Najvažniji deo štednjaka na gas je plamenik ili »lula«. Lula je, zapravo, jedna Bunsenova lampa, koja funkcioniše tako što propušta gas kroz malu duvaljku, mada je pritisak gasa samo nešto veći od okolnog pritiska vazduha. Zbog malog preseka duvaljke, gas velikom brzinom ulazi u mešač koji ima više rupica sa strane. Usled velike brzine strujanja gasa, usisava se okolni vazduh, tzv. primarni vazduh. (sl. 1, leva strana).
FIGURA 1
Per foramina in capite tubi sita itaque iam mixtura gasi et aeris fluit, et hic iterum aerem circumiectum (iam secundarium) sugit. Propter hanc duplicem mixtionem flamma Bunseniana sine fuligine oritur. Flamma colore caerulescente ardet, paene nullam lucem dans, et nucleus eius evidenter viridis est. Si in mixtura multus aer est, tunc combustio inquieta est, fuligo est, et color flammae flavicans est. Si in mixtura multus gas est, et velocitas exitus magna, tunc gas in spatium liberum celerius egredietur quam combustio patiatur, atque se a capite tubi »avellat« et flamma extinguetur. Haec res periculosa valde est, quia, quamquam flamma exstincta est, gas tamen egreditur. Sed non minus periculosa est etiam res cum, ob nimiam parvam velocitatem exitus, reditus flammae in miscem fit, ibique cum crepitu et minoribus explosionibus ardet (fig. 1, pars dextra). Causa nimiae velocitatis exitus gasi esse potest dilatatio fistulae flatoriae vel auctus pressus, at nimis parvae velocitatis - obstructio fistulae flatoriae vel pressus diminutus. Regulatio pressus per valvulam reductionis fit et hoc munus perito committendum est. Substitutionem fistulae flatoriae dilatatae etiam solus peritus efficere potest. Fistula flatoria obstructa purgari potest et licet eam perforando molli filo (cupreo). In hoc cavendum est ne foramen fistulae flatoriae amplietur, cuius diameter tantum pauca centesimae partis millimetri est. In tubo duae fistulae flatoriae continentur. Superior fistula flatoria ad functionem normalem inservit, inferior autem ad flammam imminutam. Ductus gasi a ductu ad fistulam flatoriam per valvulam conicam fit (fig. 2, pars superior).
In parte inferiore fistulae est cochlea ad flammam moderandam. Eadem aliquatenus spatium inter accenditorem et inferiorem partem vasis moderari possumus; sed attendendum est ut, mutato situ fistulae, etiam inter se mutetur positio inter corpus valvulae et fistulam, quod efficaciam injectionis-aspirationis mixtoris magnopere afficit. Sublata craticula combustionis, fistula facile sursum moveri et extrahi potest. Partes fistulae obstructae, craticula et operculum, valida penicillo a fuligine et adhaesulis ciborum combustorum mundari possunt. Post mundationem partes bene lavandae sunt detergente et solum post plenam siccationem in locum suum reponendae (fig. 2, medium).
Hieme calefactio culinae flamma fornacis expediri potest. Id tantum specie commodum et oeconomicum est. Nam combustion e unius metri cubici gasis creatur 600 gramma aquae in conclavi in forma vaporum aquae. Haec aqua in supellectile condensatur, per eam defluit et eam sordidat, atque valetudini nocet. Praeterea aer in conclavi celeriter consumetur, atque cum eo etiam oxygenium. Defectus oxygenii in minore gradu capitis dolorem et levem intoxicationem efficere potest, sed saepe etiam accidit ut contentum oxygenii imminut um ad combustionem non sufficiat, flammaque extinguitur, emissione autem gasis perseverante.
FIGURA 2
In eiusmodi casibus personae in conclavi expositae sunt periculo veneni. Si in conclavi nemo est, ad ingressum et ad accensionem lucis electricae tota aedificatio explodere potest. Quam ob rem, cum ex conclavi disceditur, peculiaris cura adhibenda est ut alimentum gasii sine exceptione claudatur. Memorare oportet ad maiores apparatus gaseos hosce flammas, sic dictas, gasii puri adhiberi. Dissimiles Bunsenianis flammis, primariam cum aere mixtionem non habent; ideo color flammae in eis flavicans est.
Calefactio convectione
Saepe ad calefactionem gas adhibetur. Infeliciter, corpora calefactoria infrarubra valde problematica sunt, ideo ea minus commendamus; contra autem calefactionem convectionis commendamus. (Convection — fluxus aeris calidi). Commodum huius fornacis gasiae est quod aer ad combustionem necessarius et producta combustionis ab extrinseco attrahuntur, et gasa combusta extra conclave deducuntur. Itaque fornax camino non indiget, sed uno pariete libero conclavis, qui cum aere exteriori contactum habeat, opus est, quia convector tantum in talem parietem collocari potest.
Calor qui in convectore gasoso generatur per mechanismum tegminis fornacis aëri circumstanti traditur, atque aer, vi caloris afficitus, motum circularem facit. Aptissimum est convectorem sub fenestra ponere, quia eo loco aer frigidus in conclave ingreditur, atque ideo effectus calefactionis maximus est. Directa vis caloris convectoris per radiationem relative parva est.
Cella combustionis convectoris gasii omnino clausa est, quod significat eam ab aere cubiculi independentem esse; aer necessarius ad combustionem exterius accipitur, atque producta combustionis per tubum duplex in spatium liberum exeunt. Refluxus impossibilis est, quia gasa fumaria exeunt et aer sub eadem pressione intrat, sive processus in spatio eiusdem pressionis agitur. Hoc modo antea iam praestatur bona tractio cum calore productorum combustionis (fig. 2, dextro inferiore).
Valvula convectoris gasi regi potest et apparatus praeditus est sic dicto tutore defectus gasi, combustore alato et tutore flammae ad accensionem. Pars superior tegumenti convectoris gasi plerumque aperturam habet. Gradus utilitatis convectoris valde bonus est et circiter 80 - 85% efficit, atque ideo etiam ad calefaciendas maiores conclaves adhiberi potest (30-40 m2). In uno conclavi, si opus est, plures quoque convectores poni possunt. In elementis blocorum vel panelorum aedificiorum novarum habitationum iam in fabricatione horum elementorum foramina pro convectoribus fiunt. Hoc quoque demonstrat calefactionem per convectorem esse calefactionem modernam.
Praeconditio ad collocandum convectorem est licentia aedificatoria idonea, et institutionem perficere potest solum societas vel artifex ad hoc idoneus.
Dicendum etiam est calefactionem gasi nimium consumere oxygenium conclavis. Si recta ventilatio non praebetur, propter defectum oxygenii flamma extinguet, et gas toxicum tamen in conclave effluere perget. (In recentioribus instrumentis iam inseruntur valvulae regulatoriae quae, si flamma extinguatur, gasis aditum claudunt).
Certum est calefactionem energia electrica maximum commodum praestare, sed etiam sumptuosissimam esse. Corpora calefactoria electrica ab 220 V et 0,5 ad 10 kW adhiberi possunt tantum stricte secundum praescripta. Collocatio (montatio) et sustentatio horum instrumentorum unice est opus peritorum. Praeterquam quod modernae rationes calefactionis magis ac magis applicantur, tamen in domesticis adhuc maxime usitata est via conventionalis calefaciendi per furnos. Huc etiam pertinent furni ad oleum focale, quia ab furnis ad carbonem tantum eo differunt quod rarius et aliter accenduntur.
Ad calefactionem oeconomicam necesse est cognoscere potentiam caloricam singulorum combustibilium, quantitatem aeris necessariam ad combustionem, necnon spatium necessarium ad combustibilia reponenda. De his magnitudinibus data praebet sequens nostra tabula. Ex analysi horum datorum etiam concludi potest quod «combustibile carum vilius est».
