Xonani to‘liq jihozlash tarkibiga isitish tizimini ta’minlash ham kiradi. Markaziy isitish eng zamonaviy va eng qulay yechimdir. Agar xonada shunday isitish bo‘lsa, bizga faqat quvurlar tarmog‘i va isitish asboblarini parvarishlash qoladi. Yana bir narsa — radiatorlar ustidagi devorlarni kuygan changdan hosil bo‘ladigan qora dog‘lardan himoyalash.
Isitish ehtiyojini hisoblash uchun faqat yoqilg‘i vositasining kaloriyasini bilish yetarli emas, chunki bu hisoblash shamol yo‘nalishi, devorlarning izolyatsion xususiyati va hokazo ko‘plab boshqa omillarga ham bog‘liq. Hisob-kitob murakkab bo‘lib (va eng aniq natijani bermaydi), shuning uchun jadvalda zarur issiqlik bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan. Yana shuni ham bilish kerakki, qattiq yoqilg‘ilar qo‘llanganda issiqlik yo‘qotishlari 20–50%, elektr energiyasi, suyuq yoqilg‘ilar va gaz qo‘llanganda esa 10 20% ni tashkil etadi.
Berilgan ma’lumotlar asosida turli maydon va joylashuvdagi xonalarni isitish uchun zarur issiqlik miqdorini ham baholash mumkin.
Gaz bilan isitish
Garchi gaz bilan isitish zamonaviy va arzon bo‘lsa-da, gaz uskunalari bilan ishlashda va ularning o‘rnatilishida baribir ko‘plab xavflar mavjud. Albatta, faqat bu xavflar yetarli darajada bilinmasa yoki ularga beparvo munosabatda bo‘linsa, shunday bo‘ladi. Ma’lumki, jarohatlar soni eng ko‘p yo‘llarda va fabrikalarda emas, balki aynan uy xo‘jaliklarida uchraydi. Bu noxush hodisalarning aksariyati gaz va gaz qurilmalaridan noto‘g‘ri foydalanish oqibatida yuzaga keladi. Gaz bilan bog‘liq «o‘zing qila qol» qoidasi nafaqat ma’qul emas, balki ko‘pchilik hollarda qat’iyan taqiqlangan! Biroq, bu taqiq uy ustasi ushbu «taqiqlangan mavzu» bilan mutlaqo qiziqmasligi kerak degani emas. Aksincha, ma’lum bir malaka talab qilinadigan bu sohani ham bilib qo‘yishi maqsadga muvofiq. Shunda u mavjud xavflarni osonroq baholaydi va gaz tarmog‘ini qayerigacha o‘zi tuzatish va xizmat ko‘rsatish mumkinligini aniqlay oladi.
Gazning oson vayronkor ta’siri elektr tokining ta’siridan bir necha baravar ustun bo‘lsa-da, gaz unchalik xufiya emas, chunki undan keladigan xavf osonroq va tezroq payqaladi. Bugungi kunda gazning uch turi qo‘llaniladi: shahar tarmog‘idan olinadigan gaz, shahar gazi yoki yorituvchi gaz deb ataladigan gaz, yer ostidan qazib olinib quvurlar orqali iste’molchilarga yetkaziladigan gaz — tabiiy gaz va nihoyat, po‘lat ballonlarda tashiladigan hamda qisqacha RV–gaz deb ataladigan propan-butan.
Bu gazlarning asosiy xususiyatlari quyidagi jadvalda berilgan:
Gaz Relativ havo solishtirma og‘irligi Issiqlik quvvati
(0 - 1) kilokaloriya/m3
Shahar gazi 0,64 3600 - 4000
Tabiiy gaz 0,62 9000 - 9900
РВ - gaz 1,89 27000 - 29300
Eng muhimi, quyidagi ko‘rsatmalarga amal qilishdir: gaz hidini sezsak, ELEKTR YORITGICHNI yoqish, olov yoqish, taglikli poyabzal kiyib xonaga kirish, vilka ulash yoki uzish, ventilyatorni yoqish QAT’IYAN TAQIQLANADI! PB-gazli po‘lat ballonlardan yer sathidan past joylarda yoki eshik va derazalar yonida foydalanish yoki saqlash taqiqlanadi, chunki gaz keyinchalik havodan og‘irroq bo‘lgani sababli hatto shamollatish bilan ham chiqarib yuborib bo‘lmaydi. Agar gaz bir joydan sizib chiqqaniga shubha bo‘lsa, poyabzalni yechib xonaga kirish, ehtiyotkorlik bilan va sekin eshik va derazalarni ochish kerak.
Quvur o‘tkazgich birikmalarini, rezina shlangni va PB-gaz birikmalarini, shuningdek klapanlarning ishlashini muntazam nazorat qilish kerak. Bu qismlarning hech biri gaz sizdirishi mumkin emas. Olov yordamida sizib chiqishni tekshirish HAYOT UCHUN XAVFLI va shu sababli TAQIQLANGAN! Tekshiruvni shubhali joylarni juda sovunlangan suv bilan surtish orqali amalga oshirish mumkin. Agar pufakchalar hosil bo‘lsa, bu o‘sha qism gaz sizdirayotganining aniq belgisidir.
Ayniqsa gaz plitamiz doimo toza bo‘lishi juda muhim. Kuygan ifloslik, plitaning estetik ko‘rinishini buzibgina qolmay, gazning yonishiga ham ta’sir qiladi va hatto alangani o‘chishiga hamda ta’minot yo‘lida yoriqlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Gaz plitasining eng muhim qismi gorelka yoki »lula«dir. Lula aslida Bunsen lampasining bir turi bo‘lib, gazni kichik duvallka orqali o‘tkazish tamoyili asosida ishlaydi, garchi gaz bosimi atrofdagi havo bosimidan faqat biroz yuqori bo‘lsa ham. Duvallkaning kesimi kichik bo‘lgani uchun gaz katta tezlik bilan yon tomonida bir nechta teshiklari bor aralashtirgichga kiradi. Gaz oqimining katta tezligi tufayli atrofdagi havo, ya’ni shunday ataluvchi birlamchi havo so‘rib olinadi. (rasm 1, chap tomon).
RASM 1
Shuning uchun lulaning kallagidagi teshiklar orqali allaqachon gaz va havo aralashmasi oqib chiqadi va bu yerda atrof-muhitdan yana (endi ikkilamchi) havo so‘riladi. Ushbu ikki martalik aralashish natijasida qurum hosil qilmaydigan Bunsen alangasi vujudga keladi. Alanga ko‘kimtir rangda yonib, deyarli umuman yorug‘lik bermaydi, uning o‘zagi esa aniq yashil rangda bo‘ladi. Agar aralashmada havo ko‘p bo‘lsa, yonish notinch kechadi, qurum paydo bo‘ladi, alanga rangi esa sarg‘ish bo‘ladi. Agar aralashmada gaz ko‘p bo‘lib, chiqish tezligi katta bo‘lsa, gaz yonish imkoniyatidan tezroq erkin maydonga chiqadi va lulaning kallagidan «uzilib» ketadi, alanga o‘chadi. Bu juda xavfli holat, chunki alanga o‘chgan bo‘lsa ham gaz hali ham chiqishda davom etadi. Biroq chiqish tezligi haddan tashqari past bo‘lsa, alanganing aralashtirgichga qaytishi yuz beradi va u yerda qirsillash hamda kichik portlashlar bilan yonadi (rasm 1, o‘ng tomon). Gazning ortiqcha chiqish tezligiga sabab purkagichning kengayib ketishi yoki bosimning oshishi bo‘lishi mumkin, juda past tezlikka esa purkagichning tiqilib qolishi yoki bosimning pasayishi sabab bo‘ladi. Bosimni rostlash reduksiya klapani yordamida amalga oshiriladi va bu ishni mutaxassisga topshirish kerak. Kengaygan purkagichni almashtirishni ham faqat mutaxassis bajarishi mumkin. Tiqilib qolgan purkagichni tozalash mumkin va tozalash uni yumshoq (mis) sim bilan teshib ochish orqali amalga oshiriladi. Bunda diametri millimetrning atigi bir necha yuzdan bir qismiga teng bo‘lgan purkagich teshigini kengaytirib yubormaslikka e’tibor berish kerak. Lulada ikkita purkagich joylashtirilgan. Yuqori purkagich normal ishlash uchun, pastkisi esa kichik alang uchun xizmat qiladi. Gazni quvurdan purkagichga uzatish konussimon klapan orqali amalga oshiriladi (rasm 2, yuqori qism).
Lulening pastki qismida alangani sozlash uchun vint joylashgan. Uning yordamida biz ma’lum darajada gorelka bilan idishning pastki qismi orasidagi masofani sozlashimiz mumkin, ammo lulening holati o‘zgartirilishi bilan klapan korpusi va lule o‘rtasidagi o‘zaro joylashuv ham o‘zgarishiga e’tibor berish kerak, bu aralashtirgichning in’eksion-so‘ruvchi ta’siriga sezilarli ta’sir qiladi. Yonish panjarasi ko‘tarilganda lule osonlikcha yuqoriga siljitilib, chiqarib olinadi. Tiqilib qolgan lule qismlari, panjara va qopqoq kuchli cho‘tka bilan qurum va kuygan ovqat qoldiqlaridan tozalanishi mumkin. Qismlarni tozalagandan keyin ularni yuvish vositasi bilan yaxshilab yuvib, faqat to‘liq qurigandan keyin o‘z joyiga qaytarish kerak (rasm 2, o‘rtasi).
Qishda oshxonani isitish plita alangasi yordamida hal qilinishi mumkin. Bu faqat tashqi ko‘rinishda qulay va iqtisodiydir. Chunki bir kub metr gazning yonishi natijasida xonada 600 gramm suv bug‘ holida hosil bo‘ladi. Bu suv mebellarga yopishadi, ular ustidan oqib, ularni kir qiladi, shuningdek sog‘liq uchun zararli. Bundan tashqari, xonadagi havo, shu bilan birga kislorod ham tezda sarflanadi. Kislorod yetishmasligi ozroq darajada bosh og‘rig‘i va yengil zaharlanishga sabab bo‘lishi mumkin. lekin ko‘pincha kislorod miqdorining kamayishi yonish uchun yetarli bo‘lmay qoladi, natijada alanga o‘chadi, gazning chiqishi esa davom etadi.
RASM 2
Bunday hollarda xonadagi shaxslar zaharlanish xavfiga duch keladi. Agar xonada hech kim bo‘lmasa, ichkariga kirib elektr yoritishni yoqishda butun bino portlab ketishi mumkin. Shu sababli kvartiradan chiqayotganda gaz ta’minoti albatta yopilganiga alohida e’tibor berish kerak. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, yirik gaz qurilmalari uchun so‘z yuritiladigan sof gaz gorelkalari qo‘llanadi. Bunsen gorelkalaridan farqli ravishda ularda havo bilan dastlabki aralashish bo‘lmaydi va shu bois ulardagi alanga rangi sarg‘ish tusda bo‘ladi.
Konvektsion qizdirish
Ko‘pincha isitish uchun gaz ishlatiladi. Afsuski, infraqizil isitish qurilmalari juda muammoli, shu sababli ularni kamroq tavsiya qilamiz, biroq konvektiv isitishni tavsiya qilamiz. (Konveksiya — iliq havoning oqimi). Ushbu gaz pechining afzalligi shundaki, yonish uchun kerak bo‘lgan havo va yonish mahsulotlari tashqaridan tortib olinadi, yonib bo‘lgan gazlar esa xonadan tashqariga chiqariladi. Demak, pech uchun mo‘ri kerak emas, balki xonaning tashqi havo bilan tutashgan bitta erkin devori kerak, chunki konvektor faqat ana shunday devorga o‘rnatilishi mumkin.
Gaz konvektorida hosil bo‘ladigan issiqlik pech qobig‘ining mexanizmi orqali atrofdagi havoga beriladi, havo esa issiqlik ta’siri ostida aylana harakat qiladi. Konvektorni deraza ostiga o‘rnatish eng qulaydir, chunki aynan shu joydan xonaga sovuq havo kiradi va isitish samarasi ham eng yuqori bo‘ladi. Konvektorning radiatsiya orqali bevosita issiqlik ta’siri nisbatan kichikdir.
Gazli konvektorning yonish kamari butunlay yopiqdir (ya’ni u xonadagi havodan mustaqildir), yonish uchun zarur havo tashqaridan olinadi, yonish mahsulotlari esa ikki qavatli quvur orqali erkin makonga chiqariladi. Orqaga oqim bo‘lishi mumkin emas, chunki tutun gazlari chiqadi, havo esa bir xil bosim ostida kiradi, ya’ni jarayon bir xil bosim hududida kechadi. Shu tariqa yonish mahsulotlarining issiqligi bilan birga yaxshi tortish oldindan ta’minlangan bo‘ladi (rasm 2, past o‘ngda).
Gaz konvektorining klapani boshqarilishi mumkin va qurilma, shuningdek, gaz yetishmasligi uchun deb ataluvchi saqlagich, kapalaksimon gorelka va yoqish uchun olov saqlagichi bilan jihozlangan. Gaz konvektorining qoplamasi yuqori qismida odatda teshik bo‘ladi. Konvektorning foydali ish koeffitsiyenti juda yuqori bo‘lib, taxminan 80 - 85% ni tashkil etadi va shu sababli undan kattaroq xonalarni isitishda ham foydalanish mumkin (30-40 m2). Bir xonaga zaruratga qarab bir nechta konvektor ham o‘rnatish mumkin. Yangi turar-joylar binolarining blok yoki panel elementlarida bu elementlar tayyorlanayotgan paytdayoq konvektor uchun teshiklar hosil qilinadi. Bu ham konvektor bilan isitish zamonaviy isitish usuli ekanini ko‘rsatadi.
Konvektor o‘rnatishning sharti tegishli qurilish ruxsatnomasidir, montajni esa faqat buning uchun malakali korxona yoki hunarmand bajarishi mumkin.
Shuni ham aytish kerakki, gaz bilan isitish xonadagi kislorodni haddan tashqari ko‘p sarflaydi. Agar tegishli shamollatish ta’minlanmagan bo‘lsa, kislorod yetishmovchiligi sabab olov o‘chadi, zaharli gaz esa xonaga chiqishda davom etadi. (Yangiroq asboblarda allaqachon olov o‘chganda gaz berilishini yopadigan boshqaruv klapanlari ham o‘rnatiladi).
Elektr energiyasi bilan isitish eng yuqori qulaylikni ta’minlashi aniq, biroq u eng qimmatidir. 220 V dan va 0,5 dan 10 kVt gacha bo‘lgan elektr isitish qurilmalari faqat qat’iy qoidalarga muvofiq ishlatilishi mumkin. Ushbu qurilmalarni o‘rnatish (montaj) va ularga xizmat ko‘rsatish faqat mutaxassislar ishidir. Zamonaviy isitish usullari tobora ko‘proq qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da, uy xo‘jaliklarida hanuzgacha pechlar yordamidagi an’anaviy isitish usuli eng ko‘p ishlatiladi. Bunga mazutli pechlar ham kiradi, chunki ular ko‘mirda ishlaydigan pechlardan faqat shunisi bilan farq qiladiki, ular kamroq va boshqacha yoqiladi.
Iqtisodiy isitish uchun ayrim yoqilg‘ilarning issiqlik qobiliyatini, yonish uchun zarur havo miqdorini, shuningdek yoqilg‘ini joylashtirish uchun kerakli maydonni bilish zarur. Bu kattaliklar haqida quyidagi jadvalimiz ma’lumot beradi. Ushbu ma’lumotlarni tahlil qilish jarayonida «qimmat yoqilg‘i arzonroq» degan xulosaga ham kelish mumkin.
