Пәтерді толық жайластыруға жылытумен қамтамасыз ету де кіреді. Орталық жылыту — ең заманауи және ең тиімді шешім. Егер пәтерде осындай жылыту болса, бізге тек құбыр желісін және жылыту аспаптарын күтіп ұстау ғана қалады. Тағы бір нәрсе — радиаторлардың үстіндегі қабырғаларды күйген шаңнан пайда болатын қара дақтардан қорғау.
Жылытуға деген қажеттілікті есептеу үшін жылыту отынының калориясын білу жеткіліксіз, өйткені бұл есептеу, мысалы, желдің бағыты, қабырғалардың оқшаулау қабілеті және т.б. сияқты көптеген басқа факторларға да байланысты. Есептеу күрделі (және ең дәл нәтижені бермейді), сондықтан кестеде қажетті жылу туралы анықтамалық деректер берілген. Сондай-ақ қатты отындарды пайдаланған кезде жылу шығындары 20–50%, ал электр энергиясын, сұйық отындар мен газды пайдаланған кезде 10 20% болатынын білу керек.
Берілген деректер негізінде әртүрлі ауданы мен орналасуы бар бөлмелерді жылытуға қажет жылу мөлшерін де бағалауға болады.
Газбен жылыту
Газбен жылыту заманауи әрі арзан болғанымен, газ аспаптарымен және олардың орнатылуымен жұмыс істеуде көптеген қауіп-қатерлер бар. Әрине, тек бұл қауіптер жеткілікті түрде танылмаған немесе оларға бейқам қаралған жағдайда ғана. Жарақаттардың саны жолдар мен зауыттарда емес, дәл үй шаруашылықтарында ең көп екені жақсы белгілі. Осы оқиғалардың көбісі газды және газ аспаптарын біліксіз пайдаланудан туындайды. Газға қатысты «өз қолыңмен» қағидасы тек құпталмай қана қоймай, көп жағдайда қатаң тыйым салынады! Бірақ бұл тыйым үйдегі шебердің бұл «табуға» мүлде қызықпауы керек дегенді білдірмейді. Керісінше, белгілі бір кәсіби біліктілік қажет болатын осы саланы да білуі құпталады. Сонда ол бар қауіптерді жеңіл бағалай алады және газ қондырғысын қаншаға дейін өзі жөндеп, қызмет көрсете алатынын шеше алады.
Газдың оңай-ақ жойқын әсері электр тогының әсерінен бірнеше есе асып түседі, дегенмен газ онша қулықты емес, өйткені одан туатын қауіп әлдеқайда жеңіл әрі тез байқалады. Қазір газдың үш түрі қолданылады: қалалық желіден алынатын, қалалық немесе жарықтандырғыш газ деп аталатын газ; жер қойнауынан өндіріліп, құбырлар арқылы тұтынушыларға жеткізілетін жер газы; және, ақырында, болат баллондарда тасымалданатын пропан-бутан, қысқаша РВ–газ деп аталады
Бұл газдардың негізгі сипаттамалары келесі кестеде берілген:
Газ Ауаның салыстырмалы меншікті салмағы Жылу сыйымдылығы
(0 - 1) килокалория/м3
Қалалық газ 0,64 3600 - 4000
Табиғи газ 0,62 9000 - 9900
РВ - газ 1,89 27000 - 29300
Ең маңыздысы — төмендегі нұсқауларды сақтау: газ иісі сезілсе, ЭЛЕКТР ЖАРЫҒЫН ҚОСУҒА, от жағуға, шиптері бар аяқ киіммен бөлмеге кіруге, штепсельді қосуға немесе ажыратуға, желдеткішті қосуға ҚАТАҢ ТЫЙЫМ САЛЫНАДЫ! PB-газы бар болат баллондарды жер деңгейінен төмен немесе есік пен терезе жанындағы бөлмелерде пайдалануға не сақтауға тыйым салынады, өйткені газ кейінірек ауадан ауыр болғандықтан, желдету арқылы да шығарылмайды. Газ бір жерде ағып кеткеніне күмән болса, аяқ киімді шешіп, бөлмеге кіру керек, есік пен терезелерді абайлап әрі баяу ашу қажет.
Құбыр желісінің қосылыстарын, резеңке шлангты және PB-газ қосылыстарын, сондай-ақ вентильдердің жұмысқа қабілеттілігін жүйелі түрде тексеру керек. Осы бөлшектердің ешқайсысы газ өткізбеуі тиіс. Отпен герметикалылықты тексеру ӨМІРГЕ ҚАУІПТІ, сондықтан ОҒАН ТЫЙЫМ САЛЫНАДЫ! Тексеруді күмәнді бөлшектерді жақсы сабындалған сумен жағу арқылы жүргізуге болады. Егер көпіршіктер пайда болса, бұл сол бөлшектің газ өткізіп тұрғанының анық белгісі.
Газ плитамыздың үнемі таза болуы аса маңызды. Күйген кір тек плитаның эстетикалық көрінісін бұзып қана қоймай, газдың жануына да әсер етеді, тіпті жалынның өшуіне және газ беру желісінде жарықшақтардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Газ плитасының ең маңызды бөлігі – жанарғы немесе »лала«. Лала, шын мәнінде, Бунзен шамы болып табылады, ол газды шағын үрлегіш арқылы өткізетіндей жұмыс істейді, ал газ қысымы тек қоршаған ауа қысымынан сәл ғана жоғары болады. Үрлегіш қимасы кіші болғандықтан, газ үлкен жылдамдықпен бүйірінде бірнеше тесігі бар араластырғышқа кіреді. Газ ағынының жоғары жылдамдығының әсерінен қоршаған ауа, яғни аталатын бастапқы ауа сорылып кіреді. (сур. 1, сол жақ бөлігі).
СУРЕТ 1
Сондықтан құбыр басындағы тесіктер арқылы газ бен ауаның қоспасы ағып өтеді де, мұнда қоршаған ортадан (қазір енді екінші реттік) ауа қайтадан сорылады. Осы қосарланған араласудың нәтижесінде күйесіз Бунзен жалыны түзіледі. Жалын көгілдір түспен жанады, іс жүзінде жарық бермейді, ал өзегі айқын жасыл түсті. Егер қоспада ауа көп болса, жану тұрақсыз болады, күйе пайда болады, ал жалынның түсі сарғыш келеді. Егер қоспада газ көп болып, шығу жылдамдығы жоғары болса, газ ашық кеңістікке жану мүмкіндігінен тезірек шығып, құбыр басынан «ажырап» кетеді де, жалын өшеді. Бұл өте қауіпті жағдай, өйткені жалын өшкенімен, газ әлі де шығып тұрады. Бірақ шығу жылдамдығы тым төмен болған кезде жалынның араластырғышқа кері қайтуы да кем емес қауіпті, онда ол шытырлаған дыбыспен және шағын жарылыстармен жанады (сур.1, оң жақ). Газдың тым жоғары шығу жылдамдығының себебі үрлегіштің кеңеюі немесе қысымның артуы болуы мүмкін, ал тым төмен жылдамдықтың себебі — үрлегіштің бітелуі немесе қысымның төмендеуі. Қысымды реттеу редукциялық клапан арқылы жүзеге асырылады және бұл істі маманға тапсырған жөн. Кеңейген үрлегішті ауыстыруды да тек маман ғана орындай алады. Бітелген үрлегішті тазалауға болады және оны жұмсақ (мыс) сыммен шұқылап ашу арқылы жасауға болады. Бұл ретте үрлегіштің тесігін кеңейтіп алмауға абай болу керек, өйткені оның диаметрі миллиметрдің бірнеше жүзден бір бөлігін ғана құрайды. Құбырда екі үрлегіш орналасқан. Жоғарғы үрлегіш қалыпты жұмыс істеуге, ал төменгісі азайтылған жалынға арналған. Газдың құбырдан үрлегішке берілуі конустық клапан арқылы жүзеге асады (сур. 2, жоғарғы бөлік).
Жанарғақтың төменгі бөлігінде жалынды реттеуге арналған бұранда орналасқан. Оның көмегімен белгілі бір дәрежеде жанарғы мен ыдыстың төменгі бөлігі арасындағы қашықтықты реттеуге болады, бірақ жанарғақтың орнын өзгерту клапан корпусы мен жанарғақтың өзара қалпын да өзгертетінін ескеру керек, бұл араластырғыштың инжекциялық-сору әсеріне айтарлықтай ықпал етеді. Жану торын көтеру арқылы жанарғақты оңай жоғары жылжытып, алып тастауға болады. Бітеліп қалған жанарғақ бөліктері, торы мен қақпағы қатты щеткамен күйеден және күйіп қалған тағам қалдықтарынан тазаланады. Бөлшектерді тазалағаннан кейін оларды жуғыш құралмен жақсылап жуу керек және толық кепкеннен кейін ғана өз орнына қою керек (сур. 2, орта).
Қыста асүйді жылыту пештің жалынымен шешілуі мүмкін. Бұл тек сырттай ғана тиімді әрі үнемді. Атап айтқанда, бір текше метр газ жанғанда бөлмеде су буы түрінде 600 грамм су түзіледі. Бұл су жиһазға қонады, одан ағып, оны ластайды, әрі денсаулыққа зиянды. Бұған қоса, бөлмедегі ауа тез жұмсалады, соған байланысты оттегі де азаяды. Оттегінің жетіспеуі аз дәрежеде бас ауруы мен жеңіл улануға себеп болуы мүмкін, бірақ жиі төмендеген оттегі мөлшері жануға жеткіліксіз болып, жалын өшіп қалады да, газдың ағуы жалғасады.
СУРЕТ 2
Мұндай жағдайларда бөлмедегі адамдар улану қаупіне ұшырайды. Егер бөлмеде ешкім болмаса, ішке кіріп электр жарығын қосқанда бүкіл ғимарат жарылып кетуі мүмкін. Сондықтан пәтерден шығарда газ беру желісін міндетті түрде жабуға ерекше назар аудару керек. Үлкен газ құрылғылары үшін аталған таза газ жанарғылары қолданылатынын атап өткен жөн. Бунзен жанарғыларынан айырмашылығы, оларда ауамен бастапқы араласу болмайды, сондықтан олардың жалыны сарғыш түсті болады.
Конвекциялық қыздыру
Көбіне жылыту үшін газ қолданылады. Өкінішке қарай, инфрақызыл жылыту аспаптары өте проблемалы, сондықтан оларды аз ұсынамыз, ал конвекциялық жылытуды ұсынамыз. (Конвекция – жылы ауаның ағыны). Бұл газ пешінің артықшылығы — жану үшін қажет ауа мен жану өнімдері сырттан тартылып, жанған газдар бөлмеден сыртқа шығарылуында. Демек, пеш үшін түтін мұржасы қажет емес, тек сыртқы ауамен жанасатын бөлменің бір бос қабырғасы керек, өйткені конвектор тек осындай қабырғаға ғана орнатылады.
Газ конвекторында пайда болатын жылу пеш қабатының механизмі арқылы қоршаған ауаға беріледі, ал ауа жылудың әсерінен айналмалы қозғалыс жасайды. Конвекторды терезенің астына орналастырған ең қолайлы, өйткені сол жерде бөлмеге салқын ауа кіреді және соған байланысты жылу беру әсері ең жоғары болады. Конвектордың сәулелену арқылы тікелей жылулық әсері салыстырмалы түрде аз.
Газды конвектордың жану кеңістігі толық жабық, (яғни ол бөлме ауасынан тәуелсіз), жануға қажетті ауа сырттан алынады, ал жану өнімдері қос құбыр арқылы ашық кеңістікке шығады. Қайта ағынның болуы мүмкін емес, өйткені түтін газдары шығып кетеді, ал ауа дәл сол қысыммен кіреді, демек процесс бірдей қысым кеңістігінде өтеді. Осылайша жану өнімдерінің жылуымен бірге жақсы тарту алдын ала қамтамасыз етіледі (сур. 2, төменгі оң жақта).
Газ конвекторының клапанын реттеуге болады және құрылғы газ жетіспеуі сақтандырғышы деп аталатын тетікпен, көбелек тәрізді жанарғымен және тұтату жалын сақтандырғышымен жабдықталған. Газ конвекторы қаптамасының жоғарғы бөлігі әдетте саңылауы болады. Конвектордың пайдалы әсер коэффициенті өте қолайлы және шамамен 80 - 85% құрайды, сондықтан оны үлкенірек бөлмелерді жылыту үшін де қолдануға болады (30-40 m2). Бір бөлмеге қажет болса, бірнеше конвектор орнатуға болады. Жаңа ықшамаудандардағы ғимараттардың блоктық немесе панельдік элементтерінде бұл элементтерді жасау кезінде-ақ конвекторға арналған саңылаулар жасалады. Бұл да конвормен жылыту — заманауи жылыту екенін көрсетеді.
Конвектор орнатудың алғышарты тиісті құрылыс рұқсаты болып табылады, ал монтажды тек осыған білікті кәсіпорын немесе шебер ғана жүргізе алады.
Газбен жылыту бөлме оттегін шамадан тыс жұмсайтынын да айтуымыз керек. Дұрыс желдету қамтамасыз етілмесе, оттегі жетіспегендіктен жалын өшеді, ал улы газ бөлмеге әрі қарай да шыға береді. (Жаңа құрылғыларда жалын сөнсе, газ беруді жабатын реттеуіш клапандар да орнатылады).
Әрине, электр энергиясымен жылыту ең жоғары жайлылықты қамтамасыз етеді, бірақ ол ең қымбат та болып табылады. 220 В кернеудегі және 0,5-ден 10 кВт-қа дейінгі электр жылыту құралдарын тек қатаң ережелерге сай ғана қолдануға болады. Бұл құрылғыларды орнату (монтаждау) және оларға қызмет көрсету тек мамандардың ісі. Қазіргі жылыту тәсілдері барған сайын кеңірек қолданылып жатқанына қарамастан, тұрмыста әлі де ең көп қолданылатыны — пеш арқылы дәстүрлі жылыту тәсілі. Бұған мазут пештері де жатады, өйткені олар көмір пештерінен тек сирегірек және басқа тәсілмен жағылуымен ғана ерекшеленеді.
Үнемді жылыту үшін жекелеген отын түрлерінің жылу қуатын, жануға қажетті ауа мөлшерін, сондай-ақ отынды орналастыруға қажет кеңістікті білу керек. Осы шамалар туралы мәліметтерді келесі кестеміз береді. Осы деректерді талдау барысында «қымбат отын арзан» деген қорытынды да жасауға болады.
