Nosača nosivligi deyarli barcha hollarda bosilgan qismning bukilishi bilan cheklanadi. Bu faqat bosilgan panjada barcha joyda kuchlanishlar tenglashgandan keyin oqish chegarasiga yetilganda yuz beradi. Faqat kuchli yon tayanchlar bilan qurilish po‘latining mustahkamlash sohasigacha ko‘tarilgan chekka kuchlanishga yo‘l qo‘yish mumkin. Nosivlikni baholashda kuchlanishlarning haqiqiy taqsimotini hisobga olish kerak. Kuchlanishning to‘g‘ri chiziqli taqsimoti qabul qilinsa, nosivlik kam baholangan bo‘lardi. Beqarorlik hodisalarini, ayniqsa, tekshirish lozim.
Egilishga ishlaydigan nurlardagi teshiklar uchun chegirma
Tirgakning tortilgan tomonida kesimning zaiflashishi tortilgan sterjenlardagidek ta’sir qiladi (tortilgan belbog‘ning zaiflashgan kesim bo‘yicha yorilishi). Bu ma’noda teshiklarni rad etish uchun tortilgan sterjen uchun amal qiladigan ayni qoidalar qo‘llanadi.
Bosim ostidagi tomonidagi ninalar bilan to‘ldirilgan teshiklar kuchlanish va deformatsiyalar taqsimotiga juda kam ta’sir qilgani, yuk ko‘tarish qobiliyati esa asosan siqilgan belbog‘ning yon bukilishiga cheklangani uchun, simmetrik kesimli nurlarda kesimning zaiflashish miqdori yuk ko‘tarish yukiga sezilarli ta’sir qilmaydi. Shuning uchun allaqachon F. Hartmann simmetrik nurlarda teshiklar hisobga olinishi umuman zarurmi, degan savolni qo‘ygan. Nosimmetrik kesimlarda (siqilgan tomon kuchliroq bo‘lganda) nurning cho‘zilgan tomonidagi teshiklar uchun ayirma yuk ko‘tarish qobiliyati bo‘yicha hal qiluvchi bo‘lib qolishi mumkin. Tez-tez takrorlanuvchi yuklanishlarda esa teshiklar, hatto ular chekka tolalardan ancha uzoqda joylashgan bo‘lsa ham, sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda kesimning egilishga bardoshliligini hisoblashda bruto va netto kesimdan foydalaniladi (boshqa tegishli yemirilish turlari bilan birga). Bruto kesim bo‘yicha yemirilish teshiklar bilan zaiflashmagan kesim qismida sodir bo‘ladi. Netto kesim bo‘yicha yemirilish teshiklar bilan zaiflashgan kesim bo‘ylab sodir bo‘ladi, bunda hisobga olinadigan maydon bruto maydondan barcha teshiklar maydoni ayirilganiga teng bo‘ladi.
Bo‘yin va boshdagi zakivkalar
Egilishda, normal kuchlanishlardan tashqari, kesuvchi kuchlanishlar ham paydo bo‘ladi; parallel belbog‘li tayanchlarda ular ko‘ndalang kuch Q ga proportsional bo‘ladi. Murakkab kesimlarda esa kesuvchi kuchlanishlarni alohida prokat profillar orasidagi tutash yuzalarda ularni birlashtiruvchi parchinlar qabul qiladi. Qiya qirrada kesuvchi kuchlar T taqsimoti parabola shaklida, belbog‘larda esa deyarli to‘g‘ri chiziqli bo‘ladi. Og‘ir belbog‘li tayanchlarda qirrada T ning o‘rtacha qiymat Tm dan farqi kichik bo‘ladi; bu ko‘pincha dastlabki baholash uchun yetarli.
Rasm 1
Boshdagi mixlar (1b-rasm) birgalikda TK < TH bo‘lgan shpilka kuchini qabul qilishi kerak. Ayrim belbog‘ lamellalari orasidagi shpilka kuchi bundan ham kichik bo‘lib, 1c-rasmdagi holatga ko‘ra yanada ko‘proq mixlarga taqsimlanadi.
Tayanchning davomi
Vertikal listning bo‘ylama qo‘shmasi listning balandligi mavjud listlarning kengligidan katta bo‘lganda zarur bo‘ladi. U tayyorlash va tashish nuqtayi nazaridan ham zarur bo‘lishi mumkin. Bitta tayanchning bo‘ylama qo‘shmasidagi bog‘lovchi plastinalar va parchin mixlar bo‘ylama ulanishsiz listdagi bilan bir xil TL kuchni qabul qilishi kerak. Bog‘lovchi plastinadagi teshiklar sababli zaiflashish vertikal listdagi kabi bo‘lgani uchun, bog‘lovchi plastina qalinligi qovurg‘a qalinligidan katta yoki unga teng bo‘lishi kerak.
Sl. 2 - Vertikal listning uzunlamasına ulanishi
Bükilish yuklamasi ostidagi ko‘ndalang biriktirma turli usullarda bog‘lamalar bilan yopilishi mumkin. Sl. 3 da faqat vertikal list uzaytirilgan _usta biriktirma_ning bir necha varianti ko‘rsatilgan. Agar bog‘lamalar faqat kamar burchaklar orasida bo‘lsa (sl. 3a), kamar burchaklar ostidagi vertikal list tasmalari yopilmagan qoladi. Bunda vertikal list biriktirmasi sohasida burchaklar va parchinlar ancha katta yuklanadi, shu sababli bunday biriktirma turlarini kichik kuchlar ta’sir qiladigan uncha muhim bo‘lmagan ulanishlar bilan cheklash kerak. Har doim to‘liq yopilgan biriktirma afzalroqdir. Burchaklarning vertikal qanotlaridagi maxsus bog‘lamalar shu tasmaning bo‘ylama kuchlanishlarini qabul qiladi, biroq ko‘ndalang kuchni qabul qilishda faqat ozgina ishtirok etadi. Bunda ma’lum yaxshilanishni sl. 3c beradi. Katta kuchlarda vertikal listning butun balandligi bo‘ylab bog‘lamalarga intilish kerak (sl. 3d), bu esa kamar burchaklarini uzib qo‘yishni talab qiladi. Bog‘lamalar burchak qanotining qalinligiga teng qalinlik oladi, burchaklar qalinligi katta bo‘lganda ortiqcha qalinlikni tejash uchun tekislovchi tagliklar qo‘llanadi.
Rasm 3 - Vertikal listning ko‘ndalang davom ettirilishi (sexda tayyorlangan)
Ko‘ndalang kuch ta’siri ostidagi vertikal listning davom ettirilishi: Tayanch davom ettirish joyida faqat Q bilan yuklangan (M = 0). Bir xil oraliqli parchinlar bilan davom ettirish uchun (rasm 4) parchinlardagi NiQ kuchlar davom ettirish muftasining tegishli e*t yuzaviy elementiga taxminan mos keladi, ya’ni parchinlardagi kuchlar tayanch balandligi bo‘ylab kesishish kuchlanishlari singari taqsimlangan deb qabul qilinadi, NiQ = e*t*τi = e*Ti. Biroq o‘lchamlashda barcha n parchinlarga bir tekis taqsimlanadi deb olinadi: NiQ = Q/n.
Sl. 4 - Vertikal listning ko‘ndalang kuch taqsimoti bilan davom ettirilishi
Sl. 5 p_rikazuje sexdagi_ vertikal listning ulanishi (burchak temirlar va lamellar boshqa joyda davom ettirilgan).
Rasm. 5
Normal kuch bilan egilish: Bir vaqtning o‘zida egilish momentlari va normal kuchlar ta’sirida bo‘lgan nurlar bir xil tamoyillar asosida va kuchlanishlarning to‘g‘ri chiziqli taqsimlanishi farazi bilan hisoblanadi. Har ikkala belbog‘dagi parchinlar to‘liq chegirib tashlanganda, foydali kesim va nol chiziqning joylashuvi yuklanish holatiga bog‘liq bo‘lmaydi, shu sababli M va N dan keladigan kuchlanishlarni oddiygina qo‘shish mumkin. Keyingi bosqichdagi parchinlar yuklanishi M va, mos ravishda, N ning qisman yuklanish holatlaridan hosil bo‘lgan kuchlarning superpozitsiyasi bilan aniqlanadi.
Tayanchlanish va tayanchning ulanishi
Bu yerda ko‘plab yechimlarning faqat eng odatiysi ko‘rib chiqiladi. Baholashda har doim kamroq yoki ko‘proq ideallashtirilgan mustahkamlik hisoblaridagi og‘ishlardan kelib chiqadigan qo‘shimcha kuchlarni ham yodda tutish kerak.
Bir tayanchga oddiy tiralish boshqa bir qurilish elementining yuqori belbog‘iga katta qurilish balandligi mavjud bo‘lganda qo‘llaniladi. Odatdagi holat — parchinlar yoki boltlar bilan qattiq biriktirishdir. 6 rasmda binokorlikda uzluksiz I-to‘sinlarning odatiy tayanchlanishi ko‘rsatilgan, bu ham tor I-pastki qismlarida teshishdan qochadi. To‘sinlarni zarur hollarda ag‘darilishdan hamda ko‘ndalang kuchlardan ham himoyalash kerak (rasm 7 va 8). Ko‘priksozlikda to‘sinlar ko‘pincha juftlanadi (rasm 9); bo‘ylama to‘sinning ko‘ndalang to‘singa qimirlamaydigan tayanchlanishi (rasm 10). Katta tayanch kuchlarida to‘sinlarni moslangan burchaklar yoki payvandlangan profillar bilan qotirish kerak (rasm 8 dan 10 gacha). Murakkab to‘sinlarda yukni qovurg‘aga o‘tkazish kerak.
Rasm 6 - Tomorqa fermalarini mahkamlash
Sl. 7 va 8
Rasm 9 va 10
Qovurg‘a ulanishi: 11 va 12-rasmlarda binokorlikda oddiy ulanish sifatida qo‘llaniladigan I-to‘sin birikmalari ko‘rsatilgan. Kesma katta yumaloqlikka ega bo‘ladi, bu esa to‘sin qovurg‘asining yorilib ketishining oldini oladi. Qovurg‘a ulanishining elastik qisib qo‘yilishi yuk ko‘tarish qobiliyatining ma’lum darajada oshishiga olib keladi. Ta’riflangan deformatsiyalar, albatta, asosan tinch yuklanishda, masalan eski ko‘priklarda, xavf tug‘dirmaydi.
Sl. 11. - I-nurining normal ulanishlari, tik uch kesim bilan
Sl. 12 - I-nur uchlari kesib tashlangan oddiy birikmalar
Bukilishga qattiq birikmalar burchak o‘zgarmaydigan birikma zarur bo‘lganda (uzluksiz tayanchlar, ramkaning qattiq burchaklari) yoki o‘zgaruvchan yuklanishda, ayniqsa temir yo‘l ko‘priklarida, charchash natijasida buzilish xavfi bo‘lganda bajariladi. Uzluksizlik uchun lamellalar, bukilishga qattiq birikmalar, bukilishga qattiq burchaklar, ramka burchaklaridan foydalanish mumkin.
- Uzluksizlik plastinalari – Agar bir tekislikda joylashgan tayanchlarni ulash kerak bo‘lsa, unda ikkala yuqori belbog‘ plastina yoki uzluksizlik bog‘ichi bilan ulanadi. Shunda birikmaning parchinlari cho‘zilish kuchlaridan xoli bo‘ladi va katta deformatsiyalar oldi olinadi.
Sl. 13 - Uzluksizlik uchun lamelli ulanish
Rasm 14 - Avtomobil yo‘li ko‘prigining a) va temiryo‘l ko‘prigining b) bo‘ylama tayanchlari ulanishi
- Bukilishga qattiq birikmalar – Bunday turdagi birikmani yo‘l ko‘priklarining piyodalar yo‘laklari uchun to‘liq konsollarda uchratamiz. Kichikroq momentlarda ularning vertikal listi asosiy nurning qattiqlashtiruvchi burchaklari orasida faqat ikki tomonlama mahkamlanadi. Kiritilgan moment qattiqlashtirish orqali asosiy nurning butun balandligiga taqsimlanadi, ya’ni kuchlar jufti sifatida uning belbog‘lariga kiritiladi.
Rasm 15 va 16
- Egilishi bo‘yicha qattiq burchaklar – binokorlikda ustunlar va to‘sinlar orasidagi egilishga qattiq burchaklar shunday loyihalanishi kerakki, burchak o‘zgarmas bo‘lsin va hech qanday mahalliy kuchlanish oshib ketishlari yuz bermasin. Ishonchli burchak birikmalari, masalan, rasm 16 ga muvofiq qanotli listlar qo‘llanganda yoki rasm 100 ga muvofiq ustun belbog‘laridagi qotirish momenti kuchlar jufti sifatida qabul qilinganda hosil bo‘ladi.
- Ramka burchaklari – Ko‘pburchakli ramkalarda, agar burchaklar farqi kichik bo‘lsa, davomiylikni bukilish nuqtasida bajarish mumkin; tutashtirilgan sterjenlar tarang va siqilgan sterjenlar kabi bog‘lamalar bilan qoplanadi. Aylanish kuchlari bukilish joyida jamlanadi va qotirishlar bilan qabul qilinishi kerak. Rasm 101 da egilish momenti va og‘ish kuchlari yo‘nalishiga qarab, davomiylikni qoplash va qotirishdagi farqqa e’tibor bering. Katta kuchlar va burchakdagi sezilarli farq bo‘lganda, davomiylik ramkaning juda qiyshiq qismiga tushib qolishidan saqlaniladi. Ramka burchaklari yonidagi davomiyliklar yaxshiroq konstruktiv shakl beradi va tayyorlashni yengillashtiradi. Bukilish nuqtasining ikkala tomonida parchinlangan universal davomiyliklarga misollarni rasm 102a va rasm 102b ko‘rsatadi, unda burchakning bir qismi payvandlangan qismdan iborat. Rasm 103 da ramka ustunining bukilishga qattiq birikmasi uzluksiz ko‘ndalang to‘sin bilan ko‘rsatilgan.
Rasm 17a
Rasm 17b
Qiya birikmalar: Hozirgacha ko‘rib chiqilgan birikmalarda qovurg‘alar bir-biriga nisbatan tik turgan edi. Biroq burchak to‘g‘ri bo‘lmasa, burchakliklar (rasm 18) burib qo‘yiladi, juda o‘tkir burchaklarda esa ponasimon tagliklar ishlatiladi. Berilgan holda to‘g‘ri birikmalardagi kabi uzluksizlik uchun bog‘lovchi tasma va tayanch bo‘laklardan foydalaniladi. Bukilgan biriktiruvchi listlar (rasm 19) katta eksantriklik va sezilarli qo‘shimcha kuchlar bilan bog‘langan. Payvandlangan biriktiruvchi plastinkalar (rasm 20) ishlatilganda qiya birikmalarni tayyorlash osonlashadi.
Fig. 18
Rasm 19
Rasm 20