Beton işləmək asan olan tikinti materialıdır, çünki çox “itaətkardır” və müxtəlif məişət işləri ilə bağ işlərində istifadə oluna bilər. Betondan hasar, bağ skamyası, bağ yolu, terras və s. hazırlamaq olar, həm də onu rəngləmək mümkündür.
Betonlama əsasları
Beton süni tikinti materialıdır, üç əsas hissədən ibarətdir: əlavə material, sement və su. Təbii əlavə materiallar kimi çay və ya mədən çınqılı, müvafiq olaraq qumlu çınqıl istifadə olunur, daha nadir hallarda isə əzilmiş daş və ya daşa bənzər bərk material.
Süni əlavə materiallar bunlardır: qazan şlakı, domna şlakı, perlit və keramzit. Əlavə materialların təxminən eyni dənə ölçüsünə malik olması vacibdir ki, bu da ələkdən keçirmə ilə təmin olunur.
Betonun bağlayıcı materialı sementdir. Möhkəmlik təsnifatına görə (daha böyük rəqəmlər daha yaxşı keyfiyyəti göstərir) 300, 400 və 500 işarəli sementdən istifadə olunur. Qarışdırma üçün həm kommunal su, həm də çay və göl suyu istifadə oluna bilər, lakin sement üçün zərərli kimyəvi maddələrdən (kalsium, maqnezium, şəkər, mineral suların sulfatu) azad olmalı və pH dəyəri 6-dən az, 8,5-dən çox olmamalıdır. Betonun tərkibinə zərurət olduqda donmaya qarşı, bərkiməni sürətləndirən, rəngləyici və s. vasitələr də əlavə edilə bilər. Donmaya qarşı vasitələr kalsium xlorid və Tricosal S III adlı vasitədir. Bunlar eyni zamanda bərkiməni sürətləndirən vasitələrdir. Hər iki vasitə yalnız verilmiş təlimatlara əsasən istifadə oluna bilər, çünki onlar betonun son möhkəmliyinə təsir edir və beton armaturasına zərər vurur. Bu vasitələrin daha çox miqdarı betonun kimyəvi parçalanmasına səbəb ola bilər. (Kalsium xloridin miqdarı armaturasız betonda sement miqdarının maksimum 3% qədər, dəmirbetonda isə 1,5% ola bilər). Bərkimə Tricosal Normal vasitəsi ilə artırılır.
Betonun rənglənməsi üçün sementin kimyəvi təsirlərinə davamlı olan oksid və ya manqan boyaları istifadə oluna bilər. Betonun bütün qalınlığı boyunca rənglənməsi qətiyyən lazım deyil. Yalnız xarici, örtücü qat rənglənir.
Beton hazırlamaq üçün materialın miqdarı betonun keyfiyyətindən asılıdır. Əsas və ya doldurucu kimi istifadə olunan beton üçün B 70 keyfiyyəti uyğundur. 1 m3 beton üçün 1,1-1,3 m3 əlavə material, 150 kg sement 400 və təxminən 130 litr su tələb olunur. Dəmir-beton konstruksiyalar üçün betonun keyfiyyəti ən azı B 140 olmalıdır. Bu keyfiyyətli beton üçün də 1,1-1,3 m3 çınqıl, 210 kg sement və 120 litr su tələb olunur.
Beton qarışdırılmadan əvvəl əlavə material ələnməlidir ki, bir partiyaya yalnız eyni ölçülü dənəciklərə malik material düşsün. Bu materiala, hələ quru halda, ələnmiş, topaqsız sement əlavə edilməli və su tökülməzdən əvvəl qarışıq ən azı üç dəfə kürəklə qarışdırılmalıdır (ən yaxşısı onu hansısa polad lövhə və ya taxtalar üzərində qarışdırmaqdır). Çınqıl və sement qarışığı kürəklə iki dəfə təkrar ötürülərkən suvarıcı vedrə vasitəsilə az hündürlükdən lazımi miqdarda su əlavə edilməlidir (ki, su sementi yuyub aparmasın). Qarışdırma başa çatdıqdan sonra betonun nəmliyi torpağın nəmliyi ilə eyni olmalıdır. (Diqqət! Görünüşcə quru beton öz-özünə də nəm çəkir!).
Boşalmış və islanmış sahə, eləcə də betondan istifadə etmək istədiyimiz yerdəki çirklər təmizlənməli, betonla təmasda olacaq səthlər isə isladılmalıdır. Beton hündürlükdən salınmamalı və atılmamalıdır. Əgər qəlibə tökülürsə, yaxşıca sıxılmalıdır. Ev işləri üçün ən yaxşısı əl ilə sıxma üsuludur. Beton üçün sıxıcı kvadrat və ya dairəvi kəsikli çubuqdan, çəkisi 10-17 kg olan, uzunluğu 1,2 m sapla hazırlana bilər. Sıxma fasiləsiz olmalıdır və sıxılmamış hissələrin qalmamasına diqqət yetirilməlidir. Betonun daha qalın qatları təqribən hər 20 cm-dən bir sıxılmalıdır. Daha plastiki olan betonlar, xüsusilə də dəmir-beton konstruksiyalar üçün, diametri 20–30 mm olan dəmir uclu çubuğu betonun içinə səthdə suvağa bənzər duru qatı əmələ gələnədək sancmaqla da sıxıla bilər.
Yerinə dökülmüş beton ən azı iki gün müddətində daim nəm saxlanmalıdır və buna görə də onu vaxtaşırı su ilə sulamaq və ya nəm örtüklə örtmək lazımdır. Betonu hava şəraitinin təsirindən, zərbədən, güclü günəşdən, küləkdən və müxtəlif kimyəvi təsirlərdən qorumaq lazımdır. Bütün bu təsirlər betonun bərkimə prosesinə, bununla əlaqədar isə betonun möhkəmliyinə zərərlidir.
Rəngli betonun hazırlanması
Rəngli beton hazırlanarkən betona uyğun piqmentlər və rəngləyici materiallar əlavə edilir.
Nədən - nə qədər?
Boyaların əlavə edilməsi ilə hər halda betonun möhkəmliyi azalır və buna görə də ehtiyatlı olmaq, rəngi yalnız az miqdarda əlavə etmək lazımdır. Əlavə edilən boya heç bir halda sementin çəkisinin 10%-dən artıq olmamalıdır. Alınan ton çox vaxt əlavə edilən boyanın miqdarından asılıdır (məsələn, 6% dəmir-oksid-sarı əlavə etməklə güclü sarı rəng alınır, 2% miqdar əlavə etdikdə isə krem rəngi alınır). Bir neçə tonu qarışdırmaqla yeni variantlar da əldə etmək olar. Məsələn, 4% dəmir-oksid-qırmızı və 4% dəmir-oksid-sarı əlavə etməklə güclü qırmızı, kərpic rəngi alınır. Dəmir-oksid-sarı və xrom-oksid-yaşıl tonlarının qarışdırılması çox gözəl yaşıl çalar verəcək. Əgər xrom-oksid-yaşıl rəng əvəzinə ultramarin qarışdırılsa, beton firuzəyi-mavi olacaq. Az miqdarda qara əlavə etməklə bütün tonlar müəyyən dərəcədə yumşalır.
Betona əlavə etdiyimiz boya yaxşı örtücülük və rəngləmə qabiliyyətinə malik olmalıdır (az miqdarda boya əlavə etməklə vahid ton alınsın). Ən yaxşısı üzvi və bəzi sintetik piqmentlərdir. Bir neçə kəmiyyət göstəricisi: bir kisə sement üçün 1,5-4,5 kg boya tələb olunur. 1 kg boya əlavə etməklə qalınlığı 1 olan örtük təbəqəsi üçün sementə qarışdırıldıqda qara (məs., səkilər üçün) təxminən 1m2 sahəni örtən rəngli beton alınır.
Ən çox istifadə olunan boyalar
Boksit qırmızısı təxminən 20% dəmir oksidi tərkibli bir üyüdülmüş maddədir. Bu rəngin hava, işıq və temperatura davamlılığı dəmir miniumunun davamlılığı ilə eynidir, lakin boyama gücü daha azdır.
Kobalt mavisi tərkibində kobalt və alüminium oksidi olan süni qeyri-üzvi boyadır. Bu rəngin daha açıq çaları qalay oksidi ehtiva edən selein mavisidir. Az örtücülük qabiliyyəti və rəngləmə təsiri səbəbindən onu betona daha böyük miqdarda əlavə etmək lazımdır ki, bu da çatlara səbəb ola bilər. O, atmosfer təsirlərinə, işığa və temperatura davamlı olan və sementlə birləşən boyalara qatılabilir.
Yaşıl xrom oksidi süni qeyri-üzvi rəngdir. İşığa, atmosfer təsirlərinə, temperatura, turşulara və qələvilərə davamlıdır. Sement bağlayıcı maddə ilə istifadə oluna bilər və bütün piqmentlərlə qarışdırıla bilər. Mükəmməl örtücülük və boyama qabiliyyətinə malikdir.
Manqan qəhvəyisi süni qeyri-üzvi rəngdir və tərkibində 20% manqan oksidi var. O, işığa və atmosfer təsirlərinə davamlıdır və bütün bağlayıcı maddələrlə istifadə oluna bilər, lakin tərkibində kükürd olan piqmentlərlə qarışdırıldıqda qara ton alınır.
Manqan qarası dəmir və manqan oksidi tərkibli təbii qeyri-üzvi maddənin üyüdülmüş formasıdır (torpaq boyasıdır). Əhəngə və sementə, zəif turşulara, işığa və atmosfer təsirlərinə davamlıdır. Mükəmməl örtmə qabiliyyətinə malikdir və temperatur təsirlərinə də yaxşı dözür.
Oxra sarısı təbii qeyri-üzvi boyadır. Bu boyanın tonu açıq sarıdan tünd qəhvəyiyə qədər dəyişir və çoxlu çalarlarda hazırlanır. Tərkibində dəmir oksid hidratı (Fe203 - Н2О) və manqan var. Dəmir oksidi ona qırmızı, manqan isə qəhvəyi ton verir. İşığa və atmosfer təsirlərinə davamlıdır, turşulara və temperatura qarşı isə zəif davamlıdır.
Zümrüd yaşıl (Guignet –– yaşılı) xrom oksidinin hidratıdır. O, xrom oksidindən bir qədər daha alovlu tonludur və temperaturaya davamlılığı daha yüksəkdir.
İspan qırmızısı hematitin (qırmızı dəmir filizi) parçalanması nəticəsində alınan təbii qeyri-üzvi boyadır. Tərkibində 80-90% dəmir oksidi var. Mükəmməl örtmə və boyama qabiliyyətinə malikdir, işığa, atmosfer təsirlərinə, temperatura davamlıdır və bütün bağlayıcılarla qarışdırıla bilər.
Ultramarin mavisi tərkibində kükürdlü natrium və alüminium silikatı olan süni qeyri-üzvi boyadır. İşığa və temperatura davamlıdır, lakin atmosfer təsirlərinə davamlı deyil, çünki havadakı tüstü qazları ona təsir edir. Qurğuşun, mis, kobalt və dəmir tərkibli piqmentlərlə qarışdırıla bilməz. Su şüşəsi, əhəng və ya sementlə bağlanan materiallarla qarışdırıla bilər. Səthlərdə bəzən ləkə əmələ gətirir. Sement məhlulunun rənglənməsi üçün yalnız təmiz ultramarin istifadə oluna bilər.
Ultramarin yaşıl. Ultramarin mavi istehsal prosesinin ilk mərhələsində yaşıl çalara malik olur və bu formada da satılır. Ultramarin yaşılın xassələri təxminən mavi ilə eynidir, lakin onun rəngvermə gücü və işığa davamlılığı daha aşağıdır.
Umbra (məxməri qəhvəyi) tərkibində dəmir və manqan oksidi olan təbii qeyri-üzvi rəngdir. Yeganə qəhvəyi torpaq rəngidir. Atmosfer təsirlərinə, işığa davamlıdır və temperatura qarşı orta davamlılığa malikdir. Bütün bağlayıcı materiallar və piqmentlərlə qarışdırıla bilər.
Dəmir miniumu (qırmızı dəmir oksidi, dəmir piriti) tərkibində 75% dəmir oksidi (Fe203) olan təbii qeyri-üzvi boya maddəsidir. Bu, torpaq mənşəli boyadır, lakin dəmir filizi və gil qızdırılaraq da əldə edilə bilər. Atmosfer təsirlərinə, işığa, temperatura və zəif turşulara davamlıdır. Tez-tez istifadə olunur və örtmə qabiliyyəti çox yüksəkdir.
Qara dəmir oksidi tərkibində ferro- (ferri-oksid) (Fe304) olan süni qeyri-üzvi maddədir. Sement bağlayıcılarla olan boyalar üçün yararlıdır, atmosfer təsirlərinə, işığa, temperatura və zəif turşuların təsirinə davamlıdır. Göyümtül-qara rəngə malikdir və yaxşı örtücülük qabiliyyətinə sahibdir.
Sarı dəmir oksidi (mars sarısı, oksid oker və s.) oxra tipli torpaq boyalarının süni istehsalıdır. Xassələri eynidir.
Beton hazırlanarkən rəngin mümkün qədər yaxşı qarışdırılması çox vacibdir və əgər yalnız son qat kimi tətbiq olunursa, onun dərhal əsas qata çəkilib sıxlaşdırılması lazımdır. Qəlibin daha asan çıxarılması üçün onun parafin yağı ilə yağlanması da vacibdir. Səkilər üçün plitələr hazırlamaq üçün eni 10 cm, qalınlığı 1-2 mm və müəyyən uzunluqda olan bir neçə alüminium zolağı L formasında bükərək əla şablon hazırlamaq olar; onlar istənilən formada taxtadan hazırlanmış əsas lövhəyə mıxlarla bərkidilə bilər.
Nəzərə almaq lazımdır ki, quruduqdan sonra rəng tonu xeyli daha açıq olur, buna görə əvvəlcə hansısa ton nümunəsi hazırlamaq tövsiyə edilir.
Beton hasar
Dekorativ hasar beton elementlərdən hazırlanır; bu elementlər iki sıra kərpicdən ibarət əsas üzərinə və kərpic sütunlar arasına yerləşdirilir. Elementlər şablonlarda hazırlanır. Şablonun əsası və çərçivəsi yonulmuş lövhədən düzəldilir. Şablonun diaqonal qarşı-qarşıya olan iki kənarı bir-birinə pazvari şəkildə, lazım gələrsə mismar və ya vintlərlə bərkidilir; üçüncü kənar menteşəli şarnir ilə, dördüncü kənara isə bir-birinin altında olmaqla iki ədəd halqalı başlı vint qoyulmalıdır (şək. 1, 1 hissə). Orta taxta kubda və taxta yerləşdirmələrin aşağı hissəsində (4 ədəd L formasında) taxta tıxaclar yerləşdirilməli, aşağı taxta lövhədə isə tıxacların birləşdirilməsi üçün müvafiq deşiklər açılmalıdır: Beton elementlər hazırlanarkən əvvəlcə taxta yerləşdirmələr öz yerlərinə qoyulmalı, şablon bağlanmalı və vintlərin halqalı başlığına yerləşdirilmiş oxucuqla (taxta tıxacla) bərkidilməlidir. Sonra şablon xırda çınqıl və 300 markalı sementlə qarışdırılmış betonla doldurulmalıdır. Beton yarı bərkiyibsə, şablon sökülməli, yerləşdirmələr çıxarılmalı və növbəti elementin hazırlanmasına davam edilməlidir.
Əgər artıq kifayət qədər sayda beton element hazırlamışıqsa, hasarın hazırlanmasına başlaya bilərik. Mümkün qədər beton əsasın və ya daş əsasın üzərinə iki sıra kərpic qoyaq və sütunları >>qaldıraq<<.
ŞƏKİL 1
Beton elementlər sement məhluluna yerləşdirilməlidir ki, daha yaxşı birləşsin və daha möhkəm olsun. Hasarın daha böyük möhkəmliyi üçün beton elementlər kərpic sütunlara “bağlanmalıdır”. Elementlər sırasının üstündə sütunlara U formasında bükülmüş möhkəm tel parçaları vurmaq, sonra onları elementlər sırasının üstündən tel ilə birləşdirmək lazımdır. Bu yolla kifayət qədər möhkəmlik təmin olunacaq (şək. 1, 2. hissə).
Divar hörülərkən ikinci sıradan etibarən səviyyə və şaquli şnurdan istifadə etməliyik, çünki qeyri-bərabər hörülmüş hasar çox pis estetik təəssürat yaradır, qəzalar üçün potensial təhlükədir və xidmət müddəti daha qısadır.
Elementlər arasındakı tikişlər zidd rəngli məhlulla doldurulmalı və diqqətlə hamarlanmalıdır. Lazımi hündürlüyə çatdıqda, elementlərin və sütunların üstü beton plitələrlə örtülməlidir. Beton plitələr quraşdırılarkən sement məhluluna qənaət etməməliyik, əks halda plitələr asanlıqla düşə bilər.
Betondan dekorativ hasar davamlı və gözəldir. Əlbəttə, uyğun şablonlar hazırlanarsa, başqa formada elementlər də düzəltmək olar. Hasarın dekorativ təsiri sarmaşıq bitkilərlə artırıla bilər.