Pol qoplamalari muhim, chunki ular nafaqat funksionallik va himoyani, balki yashash makonining estetik va qulay tomonini ham ta’minlaydi. Pol turlarining eng aniq tasnifi polni tayyorlash usuli hamda tayyorlashda ishlatiladigan materiallarning turlari va shakllari bir vaqtning o‘zida hisobga olinganda olinadi. Shu tarzda quyidagi tasnif hosil bo‘ladi: tosh pol qoplamalari (kaldrma), qoplamalar (oblogalar), keramik plitkalardan pol qoplamalari, mayda plitkalardan pol qoplamalari, yirik plitkalardan pol qoplamalari, yog‘och pollar va probka pollar, qoplama lentalardan pol qoplamalari, shpatel bilan surtiladigan sun’iy materiallardan pol qoplamalari.
Mustahkamlik va namlikdan himoya nuqtai nazaridan pollarga qo‘yiladigan talablar
Qattiq beton qoplamalari uchun bosimdagi mustahkamlik, egilishdagi tortilishga mustahkamlik hamda yeyilishga chidamlilik bo‘yicha minimal talablar DIN 1100 da keltirilgan. Bu qiymatlar asosan sanoat inshootlarining kuchli yuklanadigan pollari javob berishi lozim bo‘lgan shartlar sifatida qaralishi mumkin. DIN 272 da tosh yog‘och (ksilolit) uchun minimal qiymatlar bayon etilgan bo‘lib, ular sanoat inshootlarining yengil yuklanadigan pollari, shuningdek turar-joy va ma’muriy binolar pollari uchun ham tatbiq etilishi mumkin.
Sl. 1 - Pol gidroizolyatsiyasi
Issiqlik va tovush izolyatsiyasi bo‘yicha pollarga qo‘yiladigan talablar
Issiqlik izolyatsiyasi faqat polga emas, balki qavatlararo konstruksiyaning butun tizimiga bog‘liq. Biroq, polning unda turgan yoki uning ustida harakatlanayotgan odamlardan qanchalik issiqlik olishi ham muhimdir. Xuddi shuningdek, tovushdan himoya nuqtayi nazaridan ham qavatlararo konstruksiyaning butun tizimi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bunda polning ta’siri ancha katta bo‘ladi — ayniqsa u suzuvchi qoplama yoki suzuvchi yog‘och pol ko‘rinishida bajarilgan bo‘lsa.
Rasm 2 - Polning tovush izolyatsiyasi
Polarni yong‘indan himoya qilish shartlari
O‘choq atrofidagi pollar, shuningdek tik tomlar ostidagi pollar, ko‘pincha ustaxona va ishlab chiqarish sexlarida ham, yong‘inga chidamli yoki o‘tga bardoshli qilib bajarilishi talab etiladi. Batafsil ma’lumot DIN 4102 da berilgan.
Pollarning elektr qarshiligi uchun talablar
Tok ostidagi o‘tkazgichlarga tegish inson organizmi uchun, hatto past kuchlanish chegaralarida ham, 250 voltgacha nisbatan katta xavf tug‘diradi. Inson turgan polning o‘tkazuvchanligi yuqori bo‘lsa, xavf yanada ortadi. Nemis elektrotexnika jamiyati (VDE) qoidalariga ko‘ra, qarshiligi 7730 omdan kichik bo‘lgan har qanday pol xavflidir. Bu ayniqsa nam va ho‘l pollarga taalluqlidir.
Qoplamalar (ko‘ylakchalar)
Eng muhim qoplamalar qatoriga quyidagilar kiradi: terrazzo pollar, beton qoplamalar, loy qoplamalar, mozaika pollar, gips qoplamalar, ksilolit pollar, loy qoplamalar va asfalt qoplamalar.
- Terasso pollar: Terasso pollar chidamli, suv o‘tkazmaydi va chang chiqarmaydi. DIN 1965 Qoplamalarni va keramika ishlarini bajarish bo‘yicha texnik qoidalar terasso uchun agregatning granulometrik tarkibi hamda uni tayyorlash usuli haqida batafsil ma’lumot beradi.
- Beton qoplamalar: DIN 1965 oddiy beton (ilgari sementli) qoplamalar to‘g‘risida batafsil ma’lumot beradi, DIN 1100 esa qattiq beton qoplamalar haqida. So‘nggi vaqtlarda yengil beton qoplamalar ham, shuningdek yengil g‘ovak agregatlardan va ko‘pikli betondan tayyorlangan qoplamalar ham ishlab chiqarilmoqda — ular ayniqsa lopatka bilan surtiladigan sun’iy material qoplamalari uchun asos sifatida xizmat qiladi.
- G‘ovak qoplamalar: Ular maydalangan g‘ishtlardan ohakli, sementli yoki magnezit bog‘lovchi vosita bilan tayyorlanadi. Ular issiqlikni beton qoplamalarga qaraganda yomonroq olib chiqadi.
- Mozaik pollar: Mozaik pollar marmar, pishirilgan loy bo‘lakchalari, xira shisha yoki keramika ishlatiladigan eng chiroyli va nafis qoplama turidir. Bu turdagi polni tayyorlash ishlab chiqaruvchidan san’atkorona didga katta moyillik talab qilgani sababli, uni juda oz ustaxona tayyorlaydi.
- Gips qoplamalar: Gips qoplamalar yong‘inga chidamli hisoblanadi. Ularni tayyorlash usuli DIN 1965 da bayon etilgan. Ular asosan qattiq kuydirilgan qoplama gipsidan, ya’ni qum ustiga bir qatlamli yoki ikki qatlamli quruq qoplama tarzida tayyorlanadi. Gips qoplamalar uchun tabiiy angidrit ham ishlatiladi.
- Kislotan toshdan qilingan pollar: kislotan tosh (ksilolit) pollarning xossalari va tayyorlash usuli DIN 272 me’yorlari bilan standartlashtirilgan. Ular bir qatlamli sanoat yoki zichlangan pollar, turar joy va xizmat xonalari uchun ikki qatlamli kislotan tosh pollar, shuningdek, parketlar, tasmasimon qoplamalar va boshqalar uchun bir qatlamli asoslar bo‘lib bo‘linadi.
- Lo‘mli qoplamalar: Lo‘mli qoplamalar haqida batafsil ma’lumotlar — ayniqsa g‘alla omborlari, qishloq xo‘jaligi omborlari va hokazolar uchun — DIN 1965 da keltirilgan.
- Asfalt qoplamalar: quyma asfalt qoplamalari ham polning bevosita yuqori yurish qatlamini tayyorlashda, ham parketlar uchun asoslar, tasmasimon qoplamalar, spatula bilan surtiladigan sun’iy material qoplamalari va hokazolarni tayyorlashda qo‘llaniladi. Ular chang chiqarmaydi, suv o‘tkazmaydi, egiluvchan bo‘ladi va eng muhimi, tayyor bo‘lishi bilan ustida yurish mumkin.
Sl. 3 - Yog‘och mozaikasi
Keramikadan yasalgan pollar
Keramika pollari keramik plitkalardan tayyorlanadi. Ularning xizmat muddati amalda cheksiz, tozalash oson va chang chiqarmaydi. Batafsil ma’lumot uchun DIN 1965 ga qarang.
Rasm. 4 - Marmar taqlididagi keramika plitkalar
Rasm 5 - Keramik plitkalarning turli naqshlari
Mayda plitkalardan pol qoplamalari
Mayda plitkali pollar (taxminan 0,25 m2 yuzali) tabiiy tosh, beton, klinker, shisha, po‘lat, tosh yog‘och va asfalt plitkalardan tayyorlanadi va asosan sement qorishmasiga yotqiziladi. Sun’iy materiallardan tayyorlangan plitkalar (sun’iy smola, bitum va asbestdan) yopishtirish orqali qo‘yiladi. O‘z xossalariga ko‘ra ular ayni xomashyolar va ayni materiallardan tayyorlangan qoplamalarga mos keladi.
Rasm 6 - Kichik plitkalardan mozaika
Yirik plitalardan pol qoplamasi
Yirik plitalardan tayyorlangan pol qoplamalari uchun — po‘lat va yengil metallardan yasalgan yivli listlardan tashqari — asosan yog‘och tolali qattiq plitalar ko‘rib chiqiladi; ular yotqizishda ko‘pincha sovuq yelimlar bilan yopishtiriladi. Ular lenta ko‘rinishidagi qoplamalarga o‘xshash xossalarga ega bo‘lib, bir xil maqsadlarda qo‘llaniladi.
Yog‘och va qo‘ziqorin qoplamali pollar
Yog‘och pol eng qadimiy turlardan biri bo‘lib, gilam qoplamalari va po‘kak pol qoplamalaridan tashqari — oyoqlar uchun eng iliq pol hisoblanadi. Bunga quyidagilar kiradi: taxta pol qoplamalari, yo‘lakli parket va taxtachali parket, parket bo‘laklaridan qilingan pol hamda mozaik parket.
To‘g‘ri yotqizilgan parket pollar, aksariyat hollarda, qadam zarbalariga qarshi yaxshi izolyatsiya ham beradi. Parket taxtachalari qoplamasi va mozaika parketning yangi turlaridir. Parvarishni osonlashtirish maqsadida, so‘nggi paytlarda parket sun’iy smolalar bilan yopishtirib muhrlanadi. Probka pollar oyoq uchun juda issiq, tovushni izolyatsiya qiladi va suv o‘tkazmaydi. Yelimlash uchun maxsus yelimlar ishlatiladi.
Sl. 7 - Parket yotqizish
Qoplama lentalaridan tayyorlangan pollar
Lentalarda eng muhim qoplamalar sifatida quyidagilar hisoblanadi:
- Taxta ko‘rinishidagi bosma jun namat pol qoplamalari (balatum va stragula)
- Gilamga o‘xshash yoyib tortiladigan matolardan tayyorlangan pollar
- Linoleum pollar
- Rezina pollar
- Matoga o‘xshash sun’iy materiallardan qoplamalar (igelit)
- Polivinilxlorid taxtalaridan va lentalaridan yasalgan pollar (gutasin va mipolan)
Birinchi ikki tilga olingan qoplamalar oddiygina yoyilib, faqat chetlari bo‘ylab taranglanadi, qolganlari esa tasmasimon qoplamalardan lentalarni yopishtirish yo‘li bilan tayyorlanadi. Bu qoplamalar tarkibiy qismlarining kamligi bilan va — gilamga o‘xshashlaridan tashqari — chang chiqarmasligi, oson yuvilishi hamda kamroq yoki ko‘proq elastikligi bilan ajralib turadi.
8 - laminat taqlididagi linoleum qoplamasi
Mastika bilan surtiladigan sun’iy materiallardan qilingan pol qoplamalari
Shpaklyanka bilan surtiladigan sun’iy material massalari sun’iy smolalar (asosan polivinilatsetatlar) va qo‘shimcha moddalar aralashmasidan iborat. Qoplamalar silliq va tekis asoslarda kamida uchta shpaklyanka qatlamida tayyorlanadi. Havoda 28 kun quritilgandan so‘ng ularning qalinligi kamida 2 mm bo‘lishi kerak. 2 mm dan yupqa qatlamlar endi qoplama emas, balki surtma yoki bo‘yoq qatlamlari hisoblanadi.