Armaturani korroziyadan himoya qilish
Bugungi Evrokodlarga ko‘ra, beton himoya qatlamining minimal qalinligi (cnom) belgilangan. Bunday beton qatlamining qalinligi — armaturabeton elementining tashqi yuzasidan birinchi armaturagacha bo‘lgan eng qisqa masofa. Chiziqli elementlarda bu xomut, yuzaviy elementlarda esa pastki uzunlamas armatura hisoblanadi. Nominal himoya qatlami quyidagicha aniqlanadi: cnom = cmin + Δcdev
cmin — beton va armatura orasidagi yopishish sharoitlari, muhit sharoitlari, armaturadagi qoplama va hokazolarga bog‘liq bo‘lgan minimal belgilangan himoya qatlami. Δcdev — bajarishdagi og‘ish miqdorini ifodalovchi qiymat. Temirbeton elementning ta’sirlanish sinfiga qarab nominal himoya qatlamining turli qiymatlari mavjud; u odatda 2,5 cm dan 3,5 cm gacha bo‘ladi. Poydevorlar uchun 5cm deb olinadi.
Sement qorishmasi va betonning tez-tez qizdirish va sovitishdagi xulqi
Yangi betonning mustahkamligini asta-sekin bug‘ bilan qizdirish yoki bosqichma-bosqich qizdirilgan suvda ushlab turish, so‘ngra sekin sovitish orqali tez oshirish mumkin. Shu tarzda bir kunlik ishlovdan so‘ng oddiy usulda bir necha hafta o‘tgach erishiladigan mustahkamliklarga erishiladi. Ta’sir darajasi sement va agregat turiga bog‘liq bo‘ladi, biroq kam sementli beton bilan yog‘li betonga qaraganda ancha yaxshi natijalarga erishiladi.
Agar qizdirish va sovitish keng chegaralarda amalga oshirilsa, beton elementda ular tez bajarilganda sezilarli zo‘riqishlar yuzaga keladi. Bunday holda, ayniqsa ular tez-tez takrorlanganda, tashqaridan ichkariga kirib boradigan va betonning mexanik xossalariga ta’sir qiladigan yoriqlar paydo bo‘lishini hisobga olish kerak. Bunda turli sementlar turlicha xulq ko‘rsatadi, shuning uchun amaliy qo‘llash maqsadida sementni sinchiklab tanlash tavsiya etiladi.
Betonning issiqlik o‘tkazuvchanligi
Betonning issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti agregat va sementning xossalariga, sement miqdoriga, qorish uchun ishlatilgan suv miqdoriga, beton namligiga, shuningdek harorat darajasiga bog‘liq. Qalinligi 10 cm bo‘lgan plitalar va kuchli quritilgan betonda o‘tkazilgan sinovlar bilan issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti λ 1,163 W/mK ga teng ekani 10 oC da aniqlangan, suvda turgan betondan tayyorlangan plitalarda esa u 2,326 W/mK gacha yetadi. Qalinroq plitalar issiqlik o‘tkazuvchanlikning kattaroq koeffitsiyentlarini bergan; eng katta qiymat 2,38 W/mK ni tashkil etgan.
Betonning issiqlik ta’sirida kengayishi
Kengayish ko‘p jihatdan agregatga, keyin betonning namligiga, shuningdek sementning o‘ziga ham bog‘liq. Hozirgacha ma’lum bo‘lgan chegara qiymatlar 0 dan 40 oC gacha bo‘lib, har bir daraja uchun taxminan 6 dan 13*10-6 m/m ni tashkil etadi.
Tez-tez yuklanishga chidamlilik
1. Charchashdagi siqilish mustahkamligi. Charchash mustahkamligi tushunchasi bu yerda umumiy ma’noda qo‘llangan; texnik qo‘llanish uchun har doim charchashdagi mustahkamliklar (siqilish, tortilish, navbatma-navbat siqilish va tortilish, egilish, qirqilish, sof qirqilish, bukilish) hamda yuklanish usuli (faqat sokin, faqat takrorlanuvchi, qisman sokin va qisman o‘zgaruvchan) ko‘rsatilishi kerak.
Yuklanish tinch bo‘lganda charchashdagi siqilish mustahkamligi: uzoq muddatli yuklanishga chidamlilik oddiy siqib sinashda yuzaga keladigan mustahkamlikning kamida ¾ qismiga teng bo‘lishi kutiladi.
Siklli yuklanishlar tufayli charchashdagi siqilish mustahkamligi (asosiy dinamik mustahkamlik): turli tarkibli beton ustunlarning, ayniqsa sement miqdori va granulometriyasi turlicha bo‘lgan ustunlarning asosiy dinamik siqilish mustahkamligi, eng kami 0,5 marta oddiy yuklanishdan yemirilishgacha bo‘lgan prizma mustahkamligiga teng ekani aniqlangan. Bunda minutiga 260 sikl amalga oshirilgan; ushbu asosiy dinamik mustahkamlik aniqlangan umumiy sikllar soni ikki millionni tashkil etgan. Minutiga sikllar soni oshirilishi bilan (10 dan 450 siklgacha sinov qilingan), yemirilishga olib keladigan takrorlanishlar soni ham oshgan.
Charchash ta’siridagi bosimga chidamlilik, tinch va takroriy yuklamalarning bir vaqtdagi ta’siri natijasida: Tinch yuklamalar takroriy yuklamalarga qo‘shilganda, tinch yuklamalar ortishi bilan odatda ikki million marta takrorlangan takroriy yuklamalar amplitudalari qiymatlari kamayib bordi. Masalan, 1-rasmda takroriy yuklamalar amplitudalari S quyidagicha bo‘lganligi ko‘rsatilgan:
- sokin yuklanishda σu = 6 kg/cm2 S = 109 kg/cm2 uchun
- tinch yuklanishda σu = 118 kg/cm2 S = 39 kg/cm2
- tinch yuklama uchun σu = 157 kg/cm2 S = 8 kg/cm2
Rasm 1
Rasm 2
2. Betonda charchashdagi egilish mustahkamligi. 2-rasmda ko‘rsatilgan, doimiy ravishda nam holatda saqlangan nurlar bo‘yicha o‘tkazilgan sinovlar asosiy dinamik yuklama ostida charchashdagi egilish mustahkamligi 28 kg/sm2 ni tashkil etishini, oddiy egilish mustahkamligi esa 53 kg/sm2 bo‘lganini ko‘rsatdi, bu 0,53 nisbatiga to‘g‘ri keladi.
Yengil beton
Yengil beton (zichligi 18 kN/m3 dan past bo‘lgan beton) plavuchak, yuqori pech shlagi, qozon shlagi kabi yengil, g‘ovak to‘ldirgichlardan foydalanish orqali olinadi; bundan tashqari, qorishma tayyorlash vaqtida gaz hosil qiluvchi qo‘shimchalar (gazbeton) yoki qorishmada ko‘pik hosil qiluvchi qo‘shimchalar (ko‘pikli beton) bilan tabiiy yoki sun’iy qum va unli materiallardan tayyorlangan qorishmalar ishlatiladi.
Yengil beton, jumladan, devor va tomlar uchun qurilish bloklari hamda pemza plitalari tayyorlashda keng qo‘llaniladi; quruq holatda u issiqlik o‘tkazuvchanligi yomon bo‘lgan materialdir; mustahkamligi o‘rtacha, biroq oson sozlanadi, shuning uchun turar joy binolarining yuk ko‘taruvchi devorlari uchun yengil bloklarni ishonch bilan tayyorlash mumkin.
Ko‘pik hosil qilish vositasi sifatida gazbetonda alyuminiy kukuni qo‘llaniladi. Aralashmalar miqdoriga hamda boshqa sharoitlarga qarab, quruq holatdagi og‘irligi taxminan 3 kN/m3 bo‘lgan, ko‘proq yoki kamroq g‘ovak material olinadi.
1. Yengil betonning hajmiy og‘irligi. Tabiiy pemza bilan hajmiy og‘irliklarni — 105 oC da quritilgan holatni nazarda tutib — 7 kN/m3 dan boshlab yuqoriga tomon, siqilish mustahkamligi 2 MPa bo‘lganda kafolatlash mumkin. Kutiladigan hajmiy og‘irlik taxminan to‘ldirgich va sementning quyma holatdagi yig‘indisiga teng bo‘ladi. Hajmiy og‘irligi 8 kN/m3 dan yuqori bo‘lgan gazbeton, odatda, texnik jihatdan yaroqsizdir.
2. Yengil betonning bosimga chidamliligi. To‘kma beton uchun alohida choralar ko‘rmasdan 8 MPa gacha, shag‘al bilan esa hatto 12 MPa gacha mustahkamlikka erishish mumkin. Moslik bo‘yicha doimiy sinovlar talab etiladi. G‘ovak beton (gazbeton va ko‘pik beton) ko‘taruvchi devorlar uchun faqat bug‘ bosimi ostida qotirilgandan keyingina yaroqli bo‘ladi. Mos xomashyolar bilan 6 kN/m3 hajmiy og‘irlik va 5 MPa bosimga chidamlilikni ta’minlash mumkin.
3. Yengil betonning egilishga mustahkamligi. Egilishga va siqilishga mustahkamliklar o‘rtasidagi nisbat amaliy ehtiyojlar doirasida nisbatan katta bo‘lib chiqdi va mustahkamliklar oshgani sari bu nisbat kamayadi.
4. Yengil betonning cho‘kish darajasi. Cho‘kish darajasi asosan to‘ldiruvchining elastikligiga, shuningdek qotgan sement tarkibining miqdoriga bog‘liq; yengil betonning cho‘kishi shag‘al betonnikidan kattaroqdir. G‘isht sinig‘idan tayyorlangan beton bir yil davomida jami taxminan 0,65 mm/m cho‘kishini ko‘rsatdi. Tabiiy pemzadan tayyorlangan, yangi yetkazib berilgan elementlar 14 m oy ichida taxminan 0,8 mm/m ga qisqargan. Havoda qotgan gazbeton va ko‘pikbeton namunalari bundan ham kattaroq cho‘kishni ko‘rsatdi, hatto 2 mm/m dan ham ortiq. Shuni unutmaslik kerakki, har qanday beton yomg‘ir va erigan qor bilan namlanganda shishadi, keyinchalik quriganda esa yana qisqaradi.
Rasm 3
5. Issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti. Issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti hajmiy og‘irlik ortishi bilan kamayadi va boshqa sharoitlar teng bo‘lganda, uning havo g‘ovaklari qanchalik mayda va bir xil taqsimlangan bo‘lsa, shunchalik kichik bo‘ladi. Havo quruq sochma betonda u (λ = 0,4625 dan 9 kN/m3 uchun; λ = 0,58 – 0,7 dan 12 kN/m3 uchun; λ = 0,81 – 1,05 dan 16 kN/m3 uchun) bo‘lgan. Havo quruq gazli beton uchun ma’lumotlar 3-rasmda berilgan.
IZOH:
- 0,1 kcal/mhoC = 0,1163 W/mK
- 0,1 kg/dm3 = 100 kg/m3 = 1 kN/m3