In mechanica soli tres species principales soli distinguuntur: non cohaerentes, cohaerentes et sola originis organicae. Praeterea etiam petrae adsunt, sed hae non in mechanica soli, sed in disciplina scientifica mechanica petrarum examinantur.
Solum incohaerens
Soluta sive incohaerentia terrae sunt ea quorum partes nullo ligandi medio coniunguntur. In statu sicco, cum non sub influxu humiditatis sunt, partes solidae terrae solutae in massa terrea omnino liberae sunt et inter eas tantum attritus est, qui attritus internus vocatur. Ad terras solutas pertinent:
- Blocki, magn. granorum 200 – 2000 mm
- Drobina, magn. granorum 60 – 200 mm
- Glarea, magnitudo granorum 2 – 60 mm
- Arena, magnitudo granorum 0,02 – 2 mm
- Pulvis, magnitudo granorum 0,002 – 0,02 mm.
Notatur da se frakcija prah katkad naziva mulj (engl. silt, nem. Schluff). Međutim, kako kod nas mulj znači određenu vrstu tla organskog porekla, ovaj naziv za pomenutu frakciju mogao bi da izazove nesporazum.
Fig. 1 - Solum arenosum
Solum cohaerens
Cohaerentia seu terrae cohaerentes sunt illae quarum partes solidae inter se cohaerent per cohesionem. Terrae cohaerentes possunt habere proprietates physicas valde instabiles, quae facile mutantur sub aqua actione. Ad terrae cohaerentes pertinent illae quae continent partes solidas magnitudine infra 0,002 mm. Terra quae praecipue continet partes magnitudine 0,002 – 0,0002 mm vocatur argilla, sin autem hae partes sunt magnitudinis 0,0002 – 0,00002 mm, tunc argilla colloidalis appellatur.
In natura argilla pura raro invenitur, sed plerumque cum aliis componentibus, ut arena et pulvis, mixta est, quod ilovača vocatur; argilla cum calcario argilla margacea (marga) vocatur, et argilla cum magnesio est uma. Plerumque accipitur terram quae plus quam 50% partium argillacearum continet argillam pinguiorem vel simpliciter argillam appellari, cum terra cum minus quam 50% partium argillacearum solum argillosum nominetur. Terra quae minus quam 5% partium argillacearum continet haberi solet proprietates soli non cohaerentis habere.
Celerrimus et simplicissimus modus aestimandi cui coetui quoddam solum pertineat est specimen siccare et conari inter digitos conterere. Sola incohaerentia statim dissolvuntur. Solum argillacea inter digitos in minores frusta franguntur, et argilla fit dura fere ut saxum.
Sl. 2 - Terra argillacea
Solum originis organicae
Haec terrae magna ex parte ex materiis organicis vel vegetalibus constant, cum argillosis aliisque componentibus. Ob contentum substantiarum organicarum hae terrae valde instabiles sunt et aquam vehementer absorbent; propterea inaequabiles sunt et neque ut solum portans neque ut materia ad structuras e terra conficiendas adhiberi possunt. Ad has terras pertinent humus, limus et turfa.
Humus est solum fertilissimum, quod in strato superficiali crustae terrestris invenitur, crassitudine plerumque aliquot decimetrorum. Constans est e mixtura materiarum organicarum et mineralium cum multis bacteriis. In exsecutione aggerum terrestrium, viarum stratarum aliisque operibus in solo, necnon in excavatione in loco ex quo materia ad obiecta terrestria facienda sumitur, totus stratus humi excavandus et removendus est, qui tantum ad tuenda clivia terrestria contra exundationem aquae adhiberi potest.
Fig. 3 - Humus
Limus constat mixtura materiarum organicarum in forma particularum valde tenuium cum materiis mineralibus, ut argilla, pulvis et arena. In fundo veterum fluminum et lacuum invenitur.
Torus constat ex magna quantitate materiarum plantarum et organicarum in forma fibrarum, cum minore contento materiarum mineralium.
Origo soli
Si sectionem per corticem terrestre faceremus, inveniremus eum plerumque constare ex solo superficiali – humi tenui strati crassitudine, deinde ex solo subsuperficiali quod constat ex uno vel pluribus stratis compositionis diversae et crassitudinum variarum, et denique ex saxo solido. Solum superficiale maxime ortum est ex decompositione materiarum plantarum et organicarum, dum solum subsuperficiale ortum est ex decompositione saxi solidi.
Decompositio petrae solidae oritur propter actiones atmosphaericas vel propter actionem vulcanicam. Actiones atmosphaericae mechanicae vel chemicae esse possunt. Si processus decompositionis petrae solidae est compositio mineralium cum oxygenio, id est decompositio per oxidationem, sin autem compositio cum aqua, tunc est decompositio per hydrationem. Actio vulcanica chemica est. Propter magnam calorem petra solida in cinerem vulcanicum convertitur.
Processus dissolutionis saxi solidi eiusque in solum conversionis fieri potest in loco „in situ“ vel cum translatione. Translatio partium dissolutarum fit aqua, quo in casu oriuntur sola alluvionalia, ventō, cum fiunt sola eolica, aut glacie, cum formantur sola glacialia. Dum fragmenta dissoluta et particulae saxi solidi transportantur, fit eorum ulterius comminutio ob ictum, frictionem et lavationem, quibus durante translatione exponuntur. Ob hunc effectum, margines fragmentorum confractorum rotundantur, novae particulae comminuuntur, eorum margines rursus rotundantur, et ita porro quamdiu transportatio durat. Magnitudo et forma partium solidarum a duritie saxi, longitudine translationis, genere translationis, etc. pendent. Ideo forma particularum solidarum in solo valde varia est: rotunda, ovalis, margine acuto vel rotundato, triangularis, etc. Partes solidae magnitudinis 0,02 – 0,002 mm, quae fractio in mechanicis soli pulvis appellatur, plerumque rotundae aut ovales sunt. Tales partes, magnitudine minore quam 0,002 mm, quae fractio argilla appellatur, squamiformes sunt. Crassiores arenae, glareae et calculorum particulae varias formas habere possunt: cubicas, rotundatas, laminatas, etc. Particulae cubicae formam suam difficilius mutant, laminatae facilius. Quam ob rem solum quod praecipue ex particulis laminatis constat facile compositionem suam mutare potest.
Adnotatur quod quaedam sola, quorum formatio omnino perfecta est, interdum postea novis depositionibus teguntur, ita ut prius iam formatum solum in profunditate remaneat, dum in nova depositione aliud solum formatur quod cum priore nullam necessitatem habet connexionis. Tale solum prius formatum deinde nova depositione obtectum solum sepultum vocatur. Haec plerumque sunt terrae cultae, quae exaratae sunt atque deinde depositionibus pulveris loessici a vento obtectae, sed depositiones etiam fluviales esse possunt. Solum sepultum agnoscitur ex colore obscuro, et tales strati soli plures esse possunt, si hic processus saepius repetitus est.
Solum alluviale
Solum alluviale nascuntur depositione particularum solidarum dum per aquam transportantur. Depositio a pluribus factoribus pendet, inter quos potissima sunt velocitas fluminis aquae, crassitudo partium transportatarum et contentum aliarum partium, ut salium, calcis, et cetera. In magnis velocitatibus fluminis aquae tantum partes crassiores deponuntur, dum tenuiores non deponuntur, sed ulterius transportantur. Quare partes solidae maiores in parte superiore cursus aquae deponuntur, propius ad fontem, ubi velocitas fluminis magna est. Cum velocitas fluminis aquae decrescit, partes paulatim tenuiores deponuntur. In aqua tranquilla, sine cursu, plerumque tenuissimae partes solidae deponuntur. Ubicumque retardatio cursus aquae fit, magna depositione oriuntur, ut in area inundata cum aqua e alveo fluviali effunditur, deinde ad ostia fluminum, ante claustra, et cetera.
Sedimentatio particulorum valde tenuissimorum argillae colloidalis per tempus infinitum diutius durare potest propter actionem electrochemicam, quae inter particulas tenuitatis infra 0,0002 mm oritur, cum hae in aquam merguntur. In hoc casu particulae solidae in se portant electricum onus eiusdem signi (negativum), quo fit ut inter se repugnent atque in massa liquida moveantur velocitatibus eo maioribus quo minores sunt. Hae sunt motus Browniani. Propter hos motus sedimentatio particularum solidarum in aqua multo retardatur et potest per tempus infinitum durare.
Sl. 4 - Alluviale tlo
Sola eoliana
Solum eolicum fit depositione particularum solidarum a vento. Duae species soli eolici distinguuntur: loess et dunae. Loess constat ex particulis solidis magnitudine circiter 0,05 mm vel paulo minoribus, inter se calcii carbonato cohaerentibus. Ob hoc, cum siccum est, loess magnam firmitatem habet. Incisiones in loesse cum lateribus verticalibus ad magnitudines valde magnas sustineri possunt. Tamen, si loess fortius humectetur, firmitatem suam amittit et facile movetur. Noti sunt casus stratorum loessicorum Bežanijska kosa apud Belgradum, quae cum lateribus verticalibus ad altitudines supra 20m stant. Tamen in partibus ubi habitationes prope margines exstructae sunt, sicut est casus viae Čunarska in Zemun, ubi fit continua humidificatio iuxta ipsum clivum planitiei loessicae ob dispersionem aquarum usuum, clivi loessici corruunt et stabilitas soli loessici prope marginem in discrimen venit.
Dunes sunt colles mobiles e arena soluta a vento deposita. Hi colles vi venti celeriter dispersi et iterum formati sunt, ideo periculum praebent domos et vehicula oneraria obruendi atque diruendi.
Fig. 5 - solum eolicum
Solum glaciale
Solum glacialia fiunt transportando particulas solidas soli a glacie. Sola glacialia aliam compositionem habent quam alluviales, quia constant ex particulis solidis fere aequalis crassitudinis, nempe e lapillis rotundis, glarea (morena) vel arena, quae remanserunt post glaciei liquefactionem. In stratis priorum lacuum glacialium est limus glaciali.
Fig. 6 - Solum glaciale