אין דער באָדן־מעטשאַניק אונטערשיידט מען דריי הויפּט־סאָרטן באָדן: נישט־געבונדענע, געבונדענע און באָדנס פֿון אָרגאַנישן אָפּשטאַם. אויסערדעם עקזיסטירן נאָך אויך שטיינער, אָבער זיי ווערן נישט אויסגעפֿאָרשט אין דער באָדן־מעטשאַניק, נאָר אין דער וויסנשאַפֿט־דיסציפּלין שטיין־מעטשאַניק.
ניט־געבונדןע ערדן
ניט־געבונענע אָדער ניט־קאָהערענטע ערדן זײַנען יענע, וועמענס באַשטאַנדטיילן זײַנען נישט פֿאַרבונדן מיט קיין שום בינדערישן מיטל. אין טרוקענעם צושטאַנד, ווען זיי זײַנען נישט אונטער השפּעה פֿון נעץ, זײַנען די פֿעסטע באַשטאַנדטיילן פֿון ניט־געבונענער ערד גאָר פֿרײַ אין דער ערד־מאַסע, און צווישן זיי עקזיסטירט בלויז רײַבונג, גערופֿן אינערלעכע רײַבונג. צו די ניט־געבונענע ערדן געהערן:
- בלאָקן, גרייס פֿון קערנס 200 – 2000 mm
- קראָשן, קערנד־גרייס 60 – 200 mm
- גראַוואַל, קערנדיקע גרייס 2 – 60 mm
- זאַמד, קערנד־גרייס 0,02 – 2 mm
- שטויב, קערנדל־גרייס 0,002 – 0,02 mm.
מען באַמערקט, אַז די פֿראַקשיע פֿון שטויב ווערט אַ מאָל גערופֿן סילט (ענגל. silt, דײַטש. Schluff). אָבער ווײַל בײַ אונדז מיינט „סילט“ אַ באַשטימטן טיפּ באָדן פֿון אָרגאַנישן אָנהייב, וואָלט אַזאַ נאָמען פֿאַר דער דערמאָנטער פֿראַקשיע געקענט אַרויסרופֿן אַ מיספֿאַרשטאַנד.
פֿיג. 1 - זאַמדיקער באָדן
געבונדענע באָדנס
געבונדענע אָדער קאָהרענטע באָדנס זײַנען די, וועמענס פֿעסטע באַשטאַנדטיילן זײַנען פֿאַרבונדן צווישן זיך דורך קאָהעזיע. קאָהרענטע באָדנס קענען האָבן זייער אומסטאַבילע פֿיזישע אייגנשאַפֿטן, וואָס טוישן זיך לייכט אונטער דער ווירקונג פֿון וואַסער. צו געבונדענע באָדנס געהערן די, וואָס אַנטהאַלטן פֿעסטע באַשטאַנדטיילן פֿון אַ גרייס אונטער 0,002 mm. אַ באָדן, וואָס אַנטהאַלט הויפּטזעכלעך באַשטאַנדטיילן פֿון אַ גרייס 0,002 – 0,0002 mm, רופֿט מען ליים, און אויב די באַשטאַנדטיילן זײַנען פֿון אַ גרייס 0,0002 – 0,00002 mm, דאַן רופֿט מען אים קאָלאָיד־ליים.
אין דער נאַטור געפֿינט זיך ריינער ליים זעלטנס, נאָר עס איז אין מערסטע פֿאַלן געמישט מיט אַנדערע באַשטאַנדטיילן, ווי זאַמד און שטויב, וואָס מען רופֿט לעעמע; ליים מיט קאַלךשטיין הייסט מערגלדיקער ליים (מערגל), און ליים מיט מאַגנעסיום איז uma. געוויינטלעך נעמט מען אָן, אַז דער באָדן וואָס אַנטהאַלט מער ווי 50% ליימיקע באַשטאַנדטיילן הייסט פֿעטע ליים אָדער פּשוט ליים, בשעת דער באָדן מיט ווייניקער ווי 50% ליימיקע באַשטאַנדטיילן הייסט ליימיקער באָדן. באָדן וואָס אַנטהאַלט ווייניקער ווי 5% ליימיקע באַשטאַנדטיילן באַטראַכט מען ווי באָדן מיט די אייגנשאַפֿטן פֿון ניט־קאָהערענטן באָדן.
דער שנעלסטער און פּשוטסטער אופֿן צו אָפּשאַצן צו וועלכער גרופּע אַ געוויסער באָדן געהערט, איז צו טרוקענען די פּראָבע און פּרוּוון זי צעדריקן צווישן די פֿינגער. ניט־קאָהעזיווע באָדנס צעפֿאַלן גלייך. לעעמיקע באָדנס צעדריקט מען צווישן די פֿינגער אין קלענערע שטיקער, און דער ליים ווערט האַרט כּמעט ווי אַ שטיין.
Sl. 2 - ליימיקער באָדן
באָדן פֿון אָרגאַנישן אָפּשטאַם
די באָדנס באַשטייען פֿון אַ גרויסן טייל אָרגאַנישע אָדער פֿלאַנצלעכע מאַטעריאַלן, מיט לייעמיקן און אַנדערע באַשטאַנדטיילן. צוליב דעם אינהאַלט פֿון אָרגאַנישע באַשטאַנדטיילן זענען די באָדנס זייער אומשטענדיק און זויגן שטאַרק אַרײַן וואַסער, און דערפֿאַר זענען זיי אומסטאַביל און קענען ניט דינען ניט ווי טראַגפֿעיִקע באָדן, און ניט ווי מאַטעריאַל פֿאַר דערהערשטעלן ערד־באַווס. צו די באָדנס געהערן הומוס, שלאַם און טורף.
הומוס איז פֿרוכטבאַרער באָדן, וואָס געפֿינט זיך אין דער אויבערשטער שיכט פֿון דער ערדישער קרוסט, מיט אַ גרעב פֿון געוויינטלעך עטלעכע דעצימעטער. ער באַשטייט פֿון אַ געמיש פֿון אָרגאַנישע און מינעראַלישע מאַטעריאַלן מיט אַ סך באַקטעריעס. בײַם בויען ערדנאַסלען, פֿאָרשטעכער אויף וועגן און ענלעכע ערד־אַרבעטן, ווי אויך בײַם אויסגראָבן אין אַ באָרגן־רײַסן פֿון מאַטעריאַל פֿאַר דער פֿאַבריקאַציע פֿון ערד־אָביעקטן, דאַרף מען אויסגראָבן און אַראָפּנעמען גאַנץ די הומוס־שיכט, וואָס מע קען נוצן נאָר צו באַשיצן ערד־באַשווענדונגען קעגן אויסוואַשן דורך וואַסער.
צייכן. 3 - הומוס
מול באַשטייט פֿון אַ מישונג פֿון אָרגאַנישע מאַטעריאַלן אין דער פֿאָרעם פֿון זייער פֿײַנע פּאַרטיקלעך מיט מינעראַלישע מאַטעריאַלן, ווי ליים, שטויב און זאַמד. עס געפֿינט זיך אויפֿן דנאָ פֿון אַמאָליקע טייכן און אַזער.
טורף באַשטייט פֿון אַ גרויסער מאָס פּװלאַנלעכן און אָרגאַנישן מאַטעריאַל אין פֿאָרעם פֿון פֿיברן, מיט אַ נידעריקער אינהאַלט פֿון מינעראַלישע שטאָפֿן.
אויפֿקום פֿון דער ערד
אויב מיר וואָלטן געמאַכט אַ דורכשניט דורך דער ערד־קאָרע, וואָלטן מיר באַשטעטיקט, אַז זי באַשטייט מערסטנס פֿון אויבערפֿלאַכיקן באָדן – הומוס מיט אַ קליינער שיכטן־גרעב, דערנאָך פֿון אונטער־אויבערפֿלאַכיקן באָדן, וואָס באַשטייט פֿון איין אָדער מער שיכטן מיט פֿאַרשיידענער צוזאַמענשטעל און פֿאַרשיידענע גרעבן, און צום סוף פֿון פֿעסטער שטיין. דער אויבערפֿלאַכיקער באָדן איז אַנטשטאַנען בעיקר דורך פֿאַרפֿאַלן פֿון פֿלאַנצלעכע און אָרגאַנישע מאַטעריאַלן, בשעת דער אונטער־אויבערפֿלאַכיקער באָדן איז אַנטשטאַנען דורך פֿאַרפֿאַלן פֿון פֿעסטן שטיין.
צעפֿאַל פֿון דער האַרטער שטיין קומט פֿאָר צוליב אַטמאָספֿערישע השפּעות אָדער צוליב וואָלקאַנישער װירקונג. אַטמאָספֿערישע השפּעות קענען זײַן מעכאַנישע אָדער כעמישע. אויב דער פּראָצעס פֿון צעפֿאַל פֿון דער האַרטער שטיין איז אַ פֿאַרבינדונג פֿון מינעראַלן מיט זויערשטאָף, איז דאָס צעפֿאַל דורך אָקסידאַציע, און אויב עס איז אַ פֿאַרבינדונג מיט וואַסער, איז עס צעפֿאַל דורך הידרירונג. וואָלקאַנישע װירקונג איז כעמיש. צוליב דער גרויסער היץ ווערט דער האַרטער שטיין פֿאַרוואַנדלט אין וואָלקאַנישן אַש.
דער פּראָצעס פֿון צערפֿאַל פֿון אַ פֿעסטן שטיין און זײַן איבערפֿירן אין ערד קען זײַן אויפֿן אָרט „in situ“ אָדער מיט טראַנספּאָרט. דער טראַנספּאָרט פֿון צעפֿאַלענע טיילן ווערט אויסגעפֿירט דורך וואַסער, אין וועלכן פֿאַל עס אַנטשטייען אַלווויאַלישע ערדן, דורך ווינט, ווען זיי ווערן עאָלישע ערדן אָדער דורך אײַז, ווען עס ווערן געשאַפֿן גלעצער־ערדן. בעתן טראַנספּאָרט פֿון צעפֿאַלענע שטיקער און ברעקלעך פֿונעם פֿעסטן שטיין ווערט זייער ווײַטערער פֿאַרקלענערונג געפֿירט דורך שאָק, רײַבונג און אויסוואַשן, צו וועלכע זיי זײַנען אויסגעשטעלט בזמן טראַנספּאָרט. צוליב דעם ווירקונג ווערן די עקן פֿון צעבראָכענע שטיקער פֿאַררונדעט, נײַע ברעקלעך ווערן פֿאַרקלענערט, זייערע עקן ווערן ווידער פֿאַררונדעט, און אַזוי ווײַטער אַזוי לאַנג ווי דער טראַנספּאָרט דויערט. די גרייס און פֿאָרעם פֿון די פֿעסטע באַשטאַנדטיילן הענגט אָפּ פֿון דער שטאַרקייט פֿונעם שטיין, דער לענג פֿון טראַנספּאָרט, דער סאָרט פֿון טראַנספּאָרט אאַז“ו. דעריבער איז די פֿאָרעם פֿון די פֿעסטע פּאַרטיקלעך אין דער ערד זייער פֿאַרשיידן: קײַלעכדיק, אָוואַל, מיט שאַרפע אָדער פֿאַררונדעטע עקן, דרײַעקיק אאַז”ו. פֿעסטע באַשטאַנדטיילן מיט אַ גרייס פֿון 0,02 – 0,002 mm, וועלכע פֿראַקשיע ווערט אין דער ערד־מעכאַניק גערופֿן שטויב, זײַנען מערסטנס קײַלעכדיק אָדער אָוואַל. אַזעלכע באַשטאַנדטיילן מיט אַ גרייס פֿון ווייניקער ווי 0,002 mm, וואָס די פֿראַקשיע ווערט גערופֿן ליים, זײַנען פֿלאַקעדיק. גרעסערע פּאַרטיקלעך פֿון זאַמד, גראַוואַל און שטיינלעך קענען האָבן פֿאַרשיידענע פֿאָרמען: קוביק, פֿאַררונדעט, פּלאַטעפֿאָרמיק אאַז“ו. קוביקע פּאַרטיקלעך טוישן זייער פֿאָרעם שווערער, פּלאַטעפֿאָרמיקע גרינגער. דערפֿאַר קענען ערדן, וואָס באַשטייען מערסטנס פֿון פּלאַטעפֿאָרמיקע פּאַרטיקלעך, גרינג טוישן זייערע באַשטאַנדטיילן.
מען באַמערקט, אַז געוויסע באָדנס, וועמענס אַנטוויקלונג איז גאַנץ פֿאַרענדיקט, ווערן מיטאַמאָל שפּעטער באַדעקט מיט נײַע אָפּלאַגערונגען, אַזוי אַז דער פֿריִער שוין אויסגעבילדערטער באָדן בלײַבט אין טיפֿן, בשעת אויף דער נײַער אָפּלאַגערונג אַנטוויקלט זיך אַן אַנדערער באָדן, וואָס מוז ניט האָבן קיין שום פֿאַרבינדונג מיטן פֿריִעריקן. אַזאַ פֿריִער אויסגעבילדערטער באָדן, שפּעטער באַדעקט מיט אַ נײַער אָפּלאַגערונג, רופֿט מען באַגראָבענעם באָדן. דאָס זיינען בדרך־כלל קולטור־לענדער, וואָס מע האָט באַאַרבעט, און וואָס שפּעטער זענען באַדעקט געוואָרן מיט אָפּלאַגערונגען פֿון לאָס־שטויב דורך ווינט, אָבער די אָפּלאַגערונגען קענען זײַן אויך טײַכלעכע. באַגראָבענער באָדן דערקענט מען בײַ דער טונקלער פֿאַרב, און אַזעלכע באָדן־שיכטן קענען זײַן עטלעכע, אויב דער פּראָצעס איז זיך מערמאָל איבערגעחזרט.
אַלווויאַלישע באָדנס
אַלוווויאַלישע באָדנס ווערן געשאַפֿן דורך אָפּזעצונג פֿון האַרטע פּאַרטיקלעך בעת טראַנספּאָרט דורך וואַסער. די אָפּזעצונג הענגט אָפּ פֿון עטלעכע פֿאַקטאָרן, צווישן וועלכע די וויכטיקסטע זײַנען די גיכקייט פֿון דעם וואַסער־שטראָם, די גרייס פֿון די טראַנספּאָרטירטע טיילן און דער אינהאַלט פֿון אַנדערע באַשטאַנדטיילן ווי זאַלצן, קאַלך אאַז“ו. בײַ גרויסע גיכקייטן פֿון דעם וואַסער־שטראָם זעצן זיך אָפּ נאָר די גראָבע טיילן, בשעת די פֿײַנע זעצן זיך נישט אָפּ, נאָר ווערן ווייטער טראַנספּאָרטירט. דערפֿאַר זעצן זיך די גרעסערע האַרטע באַשטאַנדטיילן אָפּ אין דעם אויבערשטן טייל פֿונעם וואַסער־שטראָם, נענטער צום קוואַל, וווּ די גיכקייט פֿונעם וואַסער־שטראָם איז גרויס. מיטן אַראָפּגיין פֿון דער גיכקייט פֿונעם וואַסער־שטראָם זעצן זיך אָפּ אַלץ פֿײַנערדיקע טיילן. אין רויִק וואַסער, אָן שטראָם, זעצן זיך געוויינטלעך אָפּ די פֿײַנסטע האַרטע טיילן. וווּ נאָר עס קומט פֿאָר אַ פֿאַרלאַנגזאַמונג פֿונעם וואַסער־שטראָם, טרעטן גרויסע אָפּזעצונגען אויף, ווי למשל אין פֿאַרפֿלייצטן געגנט בײַם אויסגיסן פֿונעם וואַסער פֿון דעם טײַך־בעט, דערנאָך בײַ טײַך־מוילן, פֿאַר דאַמען אאַז”ו.
די אָפּזעצונג פֿון זייער פֿײַנע פּאַרטיקלעך קאָלאָידאַלן ליים קען דויערן אומבאַגרענעצט לאַנגע צײַט צוליב דעם עלעקטראָכעמישן אײַנפֿלוס, וואָס שטעלט זיך פֿאָר צווישן פֿײַנע פּאַרטיקלעך פֿון גרייס אונטער 0,0002 mm, ווען זיי זײַנען אונטערגעטונקען אין וואַסער. אין דעם פֿאַל טראָגן די פֿעסטע פּאַרטיקלעך אויף זיך אַן עלעקטרישן צאָל פֿון דעם זעלבן סימן (נעגאַטיוו), דערפֿאַר שטויסן זיי זיך אָפּ איינע פֿון דער אַנדערער און באַוועגן זיך אין דער פֿליסיקער מאַסע מיט גיכקייטן, וואָס זײַנען אַלץ גרעסער, וואָס קלענער זיי זײַנען. דאָס זײַנען בראַון־באַוועגונגען. צוליב די באַוועגונגען ווערט די אָפּזעצונג פֿון פֿעסטע פּאַרטיקלעך אין וואַסער שטאַרק פֿאַרלאַנגזאַמט און קען דויערן אומבאַגרענעצט לאַנגע צײַט.
פֿיג. 4 - אַלוווויאַלער באָדן
עאָלישע ערדן
אעאָלישע באָדנס ווערן געשאַפֿן דורך אָפּלאַגערונג פֿון פֿעסטע פּאַרטיקלעך דורך ווינט. עס ווערן אונטערשיידן צוויי סאָרטן אעאָלישן באָדן: לֶעס און דינען. לֶעס באַשטייט פֿון פֿעסטע פּאַרטיקלעך מיט אַ גרייס פֿון אַרום 0,05 mm אָדער אַ ביסל קלענער, צוזאַמענגעקלעבט צווישן זיך דורך קאַלציום־קאַרבאָנאַט. דערפֿאַר האָט לֶעס אין טרוקן צושטאַנד אַ גרויסע פֿעסטקייט. אויסשניטן אין לֶעס קענען זיך האַלטן מיט ווערטיקאַלע זײַטן אויף זייער גרויסע הויכן. אָבער, אויב לֶעס ווערט שטאַרק דורכנאַס, פֿאַרלירט ער זײַן פֿעסטקייט און הייבט זיך גרינג אָן צו באַוועגן. באַקאַנטע זענען די פֿאַלן פֿון לֶעס־אָפּלאַגערונגען פֿון בעזשאַנידזשאַ־קאָסע בײַ בעלגראַד, וואָס האַלטן זיך מיט ווערטיקאַלע זײַטן אויף הויכן איבער 20m. אָבער אין די טיילן, וווּ מע האָט אויפֿגעבויט באַזעצונגען נאָענט צו די קאַנטן, ווי למשל אין דער טשונאַרסקער גאַס אין זעמון, וווּ עס קומט צו אַ שטענדיקער דורכנאַס לעבן דער זעלבער שיפּוע פֿון דעם לֶעס־פּלאַטאָ צוליב אָפּגיסן גענוצטע וואַסערן, ווערן די לֶעס־שיפּוען צעבראָכן, און די סטאַביליטעט פֿון דעם לֶעס־באָדן לעבן דעם ראַנד ווערט געפֿערדעט.
דינען זענען באַוועגלעכע דונעס פֿון נישט־געבונדן זאַמד, אַריבערגעפֿירט דורך ווינט. די דונעס ווערן אונטער דער ווירקונג פֿון ווינט שנעל צעטראָגן און ווידער געשאַפֿן, דערפֿאַר שטעלן זיי אַ סכּנה פֿון פֿאַרשאָטן און אײַנבראָך פֿון הייזער און טראַנספּאָרט־מיטלען.
פֿיג. 5 - אאָליש באָדן
גליישער־באָדנס
גליישער־ערדן שטאַמען פֿון דעם טראַנספּאָרטירן פֿון פֿעסטע ערד־טיילכלעך דורך אײַז. גליישער־ערדן האָבן אַן אַנדערן צוזאַמענשטעל ווי אַלווויאַל־ערדן, ווײַל זיי באַשטייען פֿון פֿעסטע טיילכלעך מיט בערך דער זעלבער גרייס, נעמלעך קאַבּלשטיינער, גראַוואַל (מאָרענע) אָדער זאַמד, וואָס זײַנען געבליבן נאָך דעם צעלאָזן פֿון אײַז. אין די שיכטן פֿון געוועזענע גליישער־זעען געפֿינט זיך גליישער־לעם.
בילד 6 - גליישערישער באָדן