د یخ د اغېز له امله د خاورې بدلونونه
د یخ وهلو پر مهال، بېجریانه ازاده اوبه په 0°C کنګل کېږي او په همدې وخت کې د خپلې حجم 9% پراخېږي. خو اوبه په تنګو کاپیلري نلونو کې په 0°C نه کنګل کېږي، بلکې په ټیټو تودوخو کې، چې له -1°C تر -78°C پورې وي. دا وروستۍ د کنګل کېدو تودوخه په امریکا کې د لابراتواري ازموینو له لارې تثبیت شوې ده. هر څومره چې کاپیلري نل تنګ وي، هماغومره د کنګل کېدو تودوخه ټیټه وي.
په خاوره کې داسې سوري شته چې له یو بل سره په ټولو لورو تړلي وي او مویینې نلونه جوړوي. په شګو کې سوري غټې وي او پراخ مویینې نلونه جوړوي، چې په هغو کې اوبه په 0°C یا له دې هم لږه تودوخه کې یخېږي. اوبه په یوشان ډول یخېږي، او په سورو کې د یخ کریستالونه جوړېږي، چې د دوی د حجم زیاتوالی له 9% څخه د خاورې کومه مهمه بدلهوالي نه رامنځته کوي. په نریذروي خاورې کې سوري وړې وي او تنګې مویینې نلونه جوړوي، چې اوبه په هغو کې له 0°C څخه په ټیټو تودوخو کې یخېږي. خو په سطحي طبقه کې خاوره تل نرمه وي او غټ سوري لري، چې په هغو کې اوبه په 0°C کې یخېږي او د یخ کریستالونه جوړوي. دغه کریستالونه له تنګو سوریو څخه سوړې شوې اوبه په ډېر زور، یعنې په اصطلاح کریستالیزاسيوني ځواک، ځان ته راکاږي. کله چې په دې توګه راکاږل شوې اوبه له یخ کریستالونو سره تماس ومومي او پخپله هم یخ شي، د یخ کریستالونو حجم زیاتوي، چې د یخ لینزونه ګرځي، او د هغوی ضخامت ښايي شاوخوا 0,1 تر 10 mm پورې وي. جوړ شوي یخي لینزونه د یخنۍ د اغېز پر مهال د خاورې د پام وړ بدلېدنه رامنځته کوي، چې په ځانګړو نامساعدو شرایطو کې کولی شي تر 30 او 50 cm پورې ورسېږي.
د یخ د اغېز له امله د خاورې د تغییر شکل رامنځته کېدل او اندازه تر ډېره په لاندې 3 فکتورونو پورې اړه لري:
-
د ځمکې لاندې اوبو کچه
-
د یخ وهلو موده.
Ad 1) د دانې د اندازې له پلوه، د یخنۍ تر ټولو لوی اغېز په نرۍدانو خاوره کې وي، چې سوري یې دومره واړه وي چې تنګې کاپیلري نلۍ جوړې کړي، او په عین حال کې کافي لوړه نفوذپذیري ولري، چې د یخنۍ پر مهال د اوبو چټک جریان ممکن کړي. داسې خاوره د یخنۍ پر وړاندې تر ټولو حساسه ده، هم د رامنځته کېدو د چټکتیا او هم د بدلونونو د اندازې له پلوه. دا دوړېدارې خاورې دي، چې تر ډېره د 0,02-0,002 mm اندازې دانو څخه جوړې وي. د >0,02 mm اندازې دانې د کاپیلري پورته کېدو ټیټ لوړوالی لري، حال دا چې د < 0,002 mm اندازې دانې ورو کاپیلري پورته کېدل لري، نو په دواړو حالتونو کې د یخنۍ د دوام پر مهال یوازې لږه اندازه اوبه د یخنۍ د اغېز زون ته رسېدای شي. که خټهييزه خاوره له 25% څخه زیاتې د < 0,002 mm اندازې ذرې ولري، د خاورې نفوذپذیري ډېر کمه وي او د سوریو دننه د اوبو جریان دومره ورو وي، چې اوبه په سوریو کې تر دې مخکې کنګل کېږي، څو د یخنۍ د لینزونو راجذب کېدل ممکن شي.
Ad 2) د خاورې د دانېز ترکیب د شرط تر څنګ باید یو بل شرط هم پوره شي څو د یخ پر مهال د خاورې بدلېدنې رامنځته شي. دا شرط دا دی چې د یخ د اغېز ساحې ته د اوبو د رسېدو امکان موجود وي. که دا شرط پوره نه وي، یعنې که د خاورې مویینې له هغې اوبو سره تړلي نه وي چې د یخ د اغېز پر مهال به تل پرې بهېږي، نو د یخ پر مهال بدلېدنې به رامنځته نه شي، که د خاورې د دانېز ترکیب هرڅومره وي.
هر څومره چې د ځمکې لاندې اوبو کچه لوړه وي، همغومره د یخ د اغېز له امله د خاورې د بدلېدو امکان ډېر وي. که د ځمکې لاندې اوبو کچه د هماغې خاورې د اوبو د کیپلري پورته کېدو له لوړوالي څخه ډېره ژوره وي، د یخ د اغېز له امله بدلونونه کم وي.
Ad 3) که د یخ دوامداره موده اوږده وي، نو د یخ له امله بدلونونه هم ډېر وي، ځکه چې غټې او ګڼې عدسې جوړېږي. سخت او لنډمهاله یخ لږ بدلونونه رامنځته کوي، ځکه په دې حالت کې د سوري اوبو ناڅاپي کنګل کېدل او د اوبو د کیپلري بهیر درېدنه پېښېږي. برعکس، منځنی او اوږدمهاله یخ د یخي عدسو د ازاد جوړېدو له امله ډېر بدلونونه رامنځته کوي.
د څارویو د هډوکو ایستلو اغېز
Prilikom odmrzavanja, najprije se otope ledena sočiva u gornjem dijelu površinskog tla, dok odmah ispod njega ostaje smrznuti, pa prema tome i nepropusni sloj. Pošto otopljena ledena sočiva daju veliku količinu vode, koja ne može da prođe kroz smrznuti donji sloj, ova povećana količina vode u površinskom sloju prezasićuje tlo i od njega stvara tečnu masu, koja nema nikakvu čvrstoću, već se pod pritiskom bočno istiskuje. Deformacije tla usljed djelovanja odmrzavanja mogu biti znatne i u određenim slučajevima opasne. Ove deformacije su česte kod useka na željezničkim prugama i putevima, gdje u proljeće dolazi do djelimičnog klizanja kosina usljed prezasićenosti tla vodom od otopljenih ledenih sočiva, kao i na putevima, čiji se kolovozi pod saobraćajem deformišu na tlu koje je izgubilo nosivost usljed prezasićenosti vodom.
د خاورې پر وړاندې د یخ اغېز د ارزونې معیار
د بېلابېلو ډولونو خاورې باندې د یخ اغېز د څېړلو له مخې دې پایلې ته رسېدلي چې د یخ پر وړاندې د چلند له پلوه د خاورې دوه ډولونه باید سره جلا وپېژندل شي: خوندي او د یخ پر وړاندې خطرناکې.
د یخ پر وړاندې خوندي خاورې هغه دي چې پکې د یخ د عدسو جوړېدل نه رامنځته کېږي، که د یخ موده هر څومره اوږده هم وي. په دې ډول خاورو کې یوازې په خپلو سوریو کې د اوبو کنګل کېدل او د یخي کرسټالونو جوړېدل وي، او د یخ د اغېز پر مهال ډېر لږ بدلونونه رامنځته کېږي. دې ډلې ته شګه، جغل او ورته خاورې شاملې دي.
د یخخطر خاورو هغه دي چې پکې د یخ عدسې جوړېږي، چې له امله یې لویې بدلونلارې رامنځته کېدای شي. په سطحي طبقه کې راټوله شوې اوبه د یخ عدسو په بڼه د یخ وهلو پر مهال د یخویلې کېدو اغېز هم رامنځته کوي. په دې ډله کې ځینې دوړو-خټې خاورې او په ځانګړي ډول دوړېدارې خاورې راځي.
د خاورې د یخ پر وړاندې د مقاومت د ارزونې لپاره څو معیارونه شته، چې له منځه یې د آرتر کاساګراندې او روکلي معیارونه تر ټولو پېژندل شوي دي، او موږ به یې دلته تشریح کړو.
د A. Casagrande معیار
دا معیار د خاورې د دانې-اندازې جوړښت پر بنسټ ولاړ دی او داسې وایي:
a) د یوشان ترکیب لرونکې خاورې په حالت کې، چې د ناهمغږۍ درجه یې U < 5 وي، خاوره د یخ وهلو له پلوه خطرناکه ده که له 10% څخه زیات د 0,02 mm نه کمې دانې ولري.
b) د نامساوي جوړښت لرونکې خاورې په حالت کې، چې د ناهموارۍ درجه یې U > 15 وي، خاوره هغه وخت د یخ وهلو له پلوه خطرناکه ده که له 3% څخه زیاتې دانې، د 0,02 mm نه وړوکې اندازې، ولري.
سره له دې چې دا معیار ډېر وخت کارول شوی او تل یې باوري پایلې ورکولې، نیمګړتیا یې دا ده چې یوازې د خاورې په دانېوالي ولاړ دی او نور هغه عوامل چې په خاوره کې د یخ اغېز پرې تړلی وي، په پام کې نه نیسي. له همدې امله نن ورځ دا معیار ډېر سخت او غیر اقتصادي بلل کېږي.
د رخلییف معیار
د دې طریقې له مخې خاوره د جامدو ذراتو د کلکوالي له مخې په دوو برخو وېشل کېږي، یعنې په لویدانې برخه کې، د d > 2 mm قطر لرونکي دانې، او په وړوکېدانې برخه کې، د d < 2 mm قطر لرونکي دانې. د یخنۍ پر وړاندې د خاورې د ثبات د ارزونې لپاره د وړوکېدانې برخې د مقدار او د لویدانې برخې د مقدار تر منځ تړاو ټاکل کېږي، او دا تړاو د ښکته او پورته حد له مخې ښودل شوی (شکل 1).
ښکته حد هغه تر ټولو لوړ مجاز سلنه ښيي چې د d < 0,02 mm قطر لرونکو جامدو ذرو د ډکونې له وچ وزن څخه وي، یعنې د 0-2 mm کسر، چې په هغه کې د نامطلوبو شرایطو، لکه د ځمکې لاندې اوبو لوړه کچه، نامناسب اقلیمي شرایط (اوږدمهاله یخنۍ) او د خاورې لوړه طبیعي رطوبت، له امله عملي توګه هېڅ زیان نه رامنځته کېږي.
پورنۍ سرحد د d < 0,02 mm ذرو اعظمي اجازهلرونکی سلنه ښيي، د وچې ښیږدانهدارې برخې له وچ وزن څخه، چې په هغه کې د مناسبو شرایطو تر شتون لاندې، لکه د ځمکې لاندې د اوبو ټیټه کچه، مناسب اقلیمي شرایط (لنډمهاله یخنۍ) او د خاورې لږ طبیعي رطوبت، له یخنۍ څخه عملي هېڅ زیان نه رامنځته کېږي.
انځ. 1 د رُکلي د معیار له مخې د خاورې د یخ وهلو د خطر د ارزونې لپاره ټیټه او لوړه پوله
په خاوره کې د یخ د اغېز پر وړاندې ساتنه
په خاوره کې د یخ د اغېز ژوروالی د سیمې له اقلیمي شرایطو پورې تړاو لري. زموږ په هېواد کې دا تر ډېره د ځمکې له سطحې څخه 0,8 تر 1,0 m لاندې وي. له همدې امله، هغه جوړښتونه چې د 1,0 m په ژوروالي بنسټ شوي وي، د یخ تر اغېز لاندې نه راځي.
سطحي بنسټ لرونکي جوړښتونه لکه د سړکونو پوښښونه، د یخنۍ تر اغېز لاندې وي چې کولی شي د یخېدو او یخخلا کېدو پر مهال په پوښښ کې لوی بدلېدنې او زیانونه رامنځته کړي. له همدې امله د سړکونو د پوښښ او د هوايي ډګر د الوتنې او ناستې د ځغاستلیکو د جوړولو پر مهال اړینه ده چې خاوره د یخنۍ د اغېز له مخې وازمویل شي او که بنسټیزه خاوره د یخنۍ له پلوه خطرناکه وي، باید د ساتنې تدابیر ونیول شي. د سړکونو او هوايي ډګرونو په پوښښونو کې تر ټولو اغېزمن تدبیر د بنسټي طبقې جوړول دي، چې ضخامت یې داسې ټاکل کېږي چې د پوښښ او بنسټي طبقې ټول ضخامت د درنو ترافیکو لپاره 0,80 m تر 0,60 m پورې د سپکو ترافیکو لپاره وي. ډېری وخت د پوښښ لاندې 0,30 m ضخامت د یخنۍ د اغېز پر وړاندې کافي ساتنه برابروي.
د ټمپن طبقه د جوړولو مواد عموماً شګه یا شګلنه جغل وي، چې باید لاندې شرایط پوره کړي:
د پلاستیکیت شاخص IP < 5
د d < 0,02 mm د برخې اندازه له 3% څخه کمه
د نابرابرۍ درجه U > 7.
د بفر طبقې پورتنۍ برخه د 20 cm په ضخامت کې نه شي کېدای یوشان او نریدانه شګه وي، ځکه چې کافي تراکم نه لري او بار وړتیا یې محدوده ده. په دې برخه کې باید بفر طبقه له شګلنې جغل څخه وي، چې 30-70% د 2-30 mm اندازې دانې ولري. له 30 mm څخه لویې دانې سپارښتنه نه کېږي.
هغه ټيټ بنسټلرونکي ديوالونه هم د خاورې د يخوهلو تر اغېز لاندې راځي، چې له امله یې کږېږي او دا کار د وخت په تېرېدو د یخ د تکراري اغېز له کبله د هغوی د چپه کېدو او نړېدو لامل کېږي. له همدې امله، که خاوره د یخ له پلوه خطرناکه وي، دا دېوالونه باید په 1,0 m ژوروالي بنسټ شي.